ENSO là dao động tự nhiên giữa pha nóng El Niño và pha lạnh La Niña trên xích đạo Thái Bình Dương, lặp lại mỗi 2–7 năm. Theo NOAA, chu kỳ này được xác lập khi nhiệt độ mặt biển vùng Niño 3.4 lệch ±0,5 °C suốt 5 kỳ 3 tháng liên tiếp. Sự chuyển pha này làm xáo trộn hạn mặn và mưa bão tại Việt Nam.

Những thông số chính nhận diện dao động ENSO
  • Hai pha đối lập và trạng thái trung tính: ENSO gồm pha nóng El Niño, pha lạnh La Niña và pha Trung tính (Neutral) khi nhiệt độ biển gần mức chuẩn.
  • Tiêu chuẩn lịch sử ONI của NOAA: Chuẩn sai nhiệt độ mặt biển vùng Niño 3.4 đạt từ +0,5 °C hoặc −0,5 °C suốt ít nhất 5 kỳ 3 tháng trượt liên tiếp.
  • Cập nhật mới năm 2026 (RONI): Theo thông báo 26-05 của NWS Hoa Kỳ, NOAA chính thức chuyển sang dùng chỉ số tương đối RONI để theo dõi ENSO.
  • Theo dõi khu vực nhạy cảm hạn mặn: Người dân miền Tây có thể cập nhật dự báo thời tiết Cà Mau hôm nay khi bước vào mùa khô.

ENSO là gì và cơ chế ghép nối đại dương với khí quyển

ENSO là viết tắt của El Niño và Dao động Nam (Southern Oscillation). Điểm cốt lõi của hiện tượng này nằm ở sự tương tác hai chiều giữa nhiệt độ nước biển bề mặt với hoàn lưu gió trên vùng xích đạo Thái Bình Dương.

Tên gọi El Niño do ngư dân Peru đặt khi thấy dòng nước ấm xuất hiện vào dịp Giáng sinh làm cá bỏ đi. Còn Dao động Nam mô tả sự bập bênh áp suất khí quyển giữa trung tâm áp cao đông Thái Bình Dương và vùng áp thấp Indonesia.

Theo tài liệu của NOAA Climate.gov, chu kỳ này đổi chiều không theo nhịp cố định mà dao động từ 2 đến 7 năm. Biến động tại đại dương lớn nhất hành tinh lập tức kéo theo chuỗi đảo lộn gió mùa và lượng mưa trên nhiều châu lục.

Sơ đồ dịch chuyển vùng nước biển ấm Thái Bình Dương và sự đảo lộn hoàn lưu Walker trong chu kỳ ENSO
Sự dịch chuyển lưỡi nước ấm dọc xích đạo Thái Bình Dương làm thay đổi tâm mây đối lưu của hoàn lưu Walker.

Hoàn lưu Walker trong ba trạng thái Trung tính, El Niño và La Niña

Ở pha Trung tính, gió tín phong thổi đều từ đông sang tây qua xích đạo. Luồng gió dồn nước ấm về phía Indonesia và Biển Đông giúp Đông Nam Á có mưa dồi dào, còn bờ biển Nam Mỹ đón dòng nước lạnh trồi.

Khi gió tín phong suy yếu hoặc đảo chiều, khối nước ấm tràn ngược sang trung tâm và đông Thái Bình Dương, hình thành pha nóng El Niño. Dòng đối lưu đi lên dịch sang giữa đại dương khiến Đông Nam Á bị khí giáng khô hạn bao trùm.

Khi gió tín phong thổi mạnh hơn bình thường, nước ấm bị ép sát hơn về tây Thái Bình Dương. Cơ chế đó sinh ra pha lạnh La Niña kéo theo mây mưa dồn dập ở châu Á.

Ngưỡng chỉ số ONI ±0,5 °C và cập nhật chỉ số RONI mới

Để giới khí tượng toàn cầu có chung chuẩn định danh, Trung tâm Dự báo Khí hậu Hoa Kỳ (NOAA CPC) theo dõi sát vùng biển Niño 3.4. Vùng này nằm từ 5° vĩ Bắc đến 5° vĩ Nam và từ 120° đến 170° kinh Tây.

Chỉ số ONI (Oceanic Niño Index) là trung bình trượt 3 tháng của chênh lệch nhiệt độ mặt biển vùng Niño 3.4 so với chuẩn 30 năm. Một đợt El Niño hay La Niña lịch sử được công nhận khi ONI vượt ngưỡng ±0,5 °C suốt 5 kỳ 3 tháng liên tiếp.

Bản đồ vùng nước lạnh bất thường ở trung tâm và đông Thái Bình Dương biểu hiện pha La Niña của ENSO
Vùng Niño 3.4 tại trung tâm xích đạo Thái Bình Dương là thước đo chính xác lập trạng thái ENSO.

Vì sao NOAA chuyển sang dùng chỉ số tương đối RONI

Nhiệt độ đại dương toàn cầu nóng dần lên theo từng thập kỷ khiến mốc so sánh cố định dễ tạo nhiễu khi đánh giá vùng Niño 3.4. Theo thông báo 26-05 của NWS đăng trên trang NOAA CPC (dữ liệu ERSSTv6), cơ quan này đã chuyển sang dùng chỉ số RONI để giám sát ENSO.

Chỉ số RONI (Relative Oceanic Niño Index) trừ đi xu hướng nóng lên chung của toàn vùng biển nhiệt đới. Nhờ phép lọc này, nhà khí tượng tách riêng được tín hiệu bất thường thực sự tại vùng Niño 3.4.

Bảng so sánh 3 pha ENSO và những chu kỳ kỷ lục từ 1997 đến 2026

Chuỗi số liệu lịch sử ONI v6 của NOAA CPC ghi nhận ba siêu El Niño đạt đỉnh +2,4 °C (1997–1998), +2,6 °C (2015–2016) và +2,0 °C (2023–2024). Giai đoạn 2020–2023 lại xuất hiện chuỗi La Niña kéo dài ba năm hiếm gặp chạm mức −1,3 °C.

Tiêu chí đối chiếu Pha nóng (El Niño) Pha Trung tính (Neutral) Pha lạnh (La Niña)
Chuẩn sai nhiệt biển Niño 3.4 Từ +0,5 °C trở lên Nằm trong −0,5 °C đến +0,5 °C Từ −0,5 °C trở xuống
Cường độ gió tín phong Suy yếu hoặc đảo chiều tây Thổi ổn định từ đông sang tây Tăng cường mạnh hơn bình thường
Xu thế nhiệt độ Việt Nam Cao hơn trung bình, nắng nóng gắt Xấp xỉ trung bình nhiều năm Thấp hơn nhẹ, dễ xuất hiện rét đậm
Xu thế bão và lượng mưa Hụt mưa, hạn mặn nặng ở miền Tây Chuyển mùa theo quy luật địa phương Mưa lũ dồn cuối năm, nhiều bão hơn

Tác động của ENSO đến nắng nóng, bão và hạn mặn ở Việt Nam

Nằm ở rìa tây Thái Bình Dương, thời tiết Việt Nam phản ứng rất nhanh khi chỉ số ENSO chuyển pha. Độ trễ tác động từ mặt biển xích đạo vào đất liền thường rơi vào khoảng vài tháng.

Ruộng lúa nứt nẻ và mực nước hồ thủy lợi hạ thấp trong đợt hạn hán do El Niño tác động
El Niño làm thâm hụt lượng mưa thượng nguồn Mekong và đẩy ranh giới mặn lấn sâu vào đồng bằng.

Hạn hán và xâm nhập mặn ở miền Tây trong pha El Niño

Khi ENSO chuyển sang pha nóng, dải áp cao cận nhiệt đới thường mở rộng sang phía tây và án ngữ trên Biển Đông. Mưa mùa hạ giảm sút khiến lưu lượng nước thượng nguồn sông Mekong đổ về vùng hạ lưu tụt thấp.

Các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long như Cà Mau, Vĩnh Long và An Giang phải gánh chịu nguy cơ xâm nhập mặn sâu hàng chục kilômét vào nội đồng. Điển hình là mùa khô 2015–2016 và đầu 2024 khi nước mặn bủa vây hàng loạt vùng cây ăn trái.

Theo tác động của El Niño, tổng lượng mưa cả nước có thể hụt 25–50% trong các tháng cao điểm mùa khô. Miền Bắc thường ấm hơn chuẩn nhiều năm nhưng lại đối diện nguy cơ thiếu nước phát điện thủy điện.

Mưa bão dồn dập cuối năm trong pha La Niña

Ở chiều ngược lại, khi mặt biển xích đạo chuyển sang pha lạnh La Niña, dải hội tụ nhiệt đới hoạt động rất tích cực trên Biển Đông. Nước biển ấm tập trung phía tây cung cấp nguồn ẩm khổng lồ nuôi các cơn bão cuối mùa.

Số cơn bão và áp thấp nhiệt đới đi vào đất liền Việt Nam thường cao hơn trung bình nhiều năm khoảng 30–38%, tập trung mạnh từ tháng 9 đến tháng 11 ở miền Trung. Mưa lớn kéo dài sau bão dễ gây sạt lở đất vùng núi và ngập sâu hạ lưu.

Bão áp thấp nhiệt đới và mưa lớn gia tăng dọc Biển Đông và miền Trung trong pha lạnh La Niña
Pha lạnh La Niña đẩy mạnh đối lưu tây Thái Bình Dương khiến tần suất bão Biển Đông cuối năm tăng vọt.

Theo dõi bản tin ENSO theo mùa để chủ động sản xuất

Chu kỳ chuyển pha đại dương diễn ra chậm hơn bão vài tháng nên các cơ quan khí tượng có thể phát cảnh báo sớm từ 3 đến 6 tháng trước. Nông dân, thủy điện và ngành hàng hải hoàn toàn có đủ thời gian xoay trục kế hoạch.

Bốn việc cần chuẩn bị khi nhận cảnh báo chuyển pha ENSO

  • Cập nhật bảng ONI và RONI hàng tháng: NOAA CPC phát hành số liệu trượt mới vào ngày mùng 5 mỗi tháng trên trang chính thức. Khi chỉ số vượt ngưỡng ±0,5 °C ba tháng liền, cần theo dõi bản tin nhận định mùa của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia.
  • Điều chỉnh lịch xuống giống lúa đồng bằng: Nếu dự báo El Niño đầu mùa khô, nhà nông cần gieo sạ Đông Xuân sớm vào tháng 10–11. Gặt sớm giúp cây lúa tránh ranh mặn 4 phần nghìn lấn sâu.
  • Nạo vét kênh rạch trước cao điểm La Niña: Địa phương duyên hải miền Trung nên gia cố bờ kè, dọn rác cửa xả và kiểm tra van xả lũ hồ chứa trước tháng 9.
  • Kết hợp theo dõi dòng chảy đại dương: Hoạt động nhiệt biển chịu chi phối chặt chẽ bởi hệ thống dòng hải lưu tầng mặt và tầng sâu trên Thái Bình Dương.

Câu hỏi thường gặp về dao động ENSO

ENSO có phải chỉ là tên gọi khác của El Niño không?

Không hẳn. El Niño chỉ là pha nóng của hệ thống. ENSO là tên chung cho toàn chu kỳ gồm pha nóng El Niño, pha lạnh La Niña và trạng thái Trung tính.

Một đợt El Niño hoặc La Niña kéo dài bao lâu?

Thông thường một chu kỳ kéo dài khoảng 9 đến 12 tháng, bắt đầu phát triển từ mùa hè và đạt đỉnh vào mùa đông cuối năm. Cá biệt có đợt La Niña kéo dài liên tiếp 2–3 năm như giai đoạn 2020–2023.

Chỉ số RONI mới của NOAA khác gì so với chỉ số ONI truyền thống?

ONI so nhiệt độ mặt biển vùng Niño 3.4 với trung bình 30 năm cố định nên dễ bị lệch dương khi đại dương toàn cầu ấm lên. RONI trừ đi nhiệt độ chung vùng nhiệt đới để tách riêng tín hiệu ENSO thuần túy.

Trong năm ENSO Trung tính thì Việt Nam có còn thiên tai lớn không?

Có. Trạng thái Trung tính chỉ giảm bớt sự thiên lệch cực đoan quy mô bán cầu. Mưa bão và không khí lạnh vẫn hoạt động theo gió mùa địa phương nên vẫn có thể xuất hiện bão mạnh hay lũ cục bộ.

Vì sao El Niño năm 2023–2024 lại đẩy nhiệt độ năm 2024 lên kỷ lục?

Nhiệt lượng lớn tích tụ dưới biển suốt 3 năm La Niña trước đó được giải phóng ra khí quyển vào cuối năm 2023. Cộng hưởng cùng nền biến đổi khí hậu dài hạn đẩy nhiệt độ nửa đầu năm 2024 lên mức kỷ lục.