Hiện tượng La Niña là pha lạnh của dao động ENSO trên Thái Bình Dương. Pha này hình thành khi mặt biển xích đạo lạnh hơn chuẩn từ −0,5 °C trở xuống suốt 5 kỳ 3 tháng liên tiếp. La Niña dồn nước biển ấm sang châu Á và làm tần suất bão ảnh hưởng Việt Nam tăng 38%.

Tóm tắt tiêu chuẩn nhận diện và tác động chính của hiện tượng La Niña tại Việt Nam:

  • Ngưỡng xác lập khoa học: Chỉ số chuẩn sai nhiệt độ mặt biển vùng Niño 3.4 (ONI) từ −0,5 °C trở xuống suốt 5 kỳ 3 tháng liên tiếp.
  • Thời gian tồn tại: Theo chuỗi quan trắc từ năm 1950, trung bình một đợt La Niña kéo dài 15,4 tháng và từng đạt tối đa 37 tháng (1973–1976).
  • Gia tăng bão vào nước ta: Trung bình có 0,80 cơn bão và áp thấp nhiệt đới mỗi tháng ảnh hưởng Việt Nam, tăng khoảng 38% so với trung bình.
  • Mưa lũ dồn cuối năm: Gió tín phong mạnh đẩy hơi ẩm về Đông Nam Á, tập trung mưa lớn lịch sử tại Trung Bộ vào tháng 9–12.
  • Cảnh báo thời tiết cực đoan ven biển: Kiểm tra dự báo mưa giông từng giờ tại trang thời tiết Cà Mau khi biển chuyển pha ENSO.

La Niña là gì và chuẩn đo nhiệt độ vùng Niño 3.4

La Niña trong tiếng Tây Ban Nha có nghĩa là “Bé gái”, đôi khi còn gọi là El Viejo để phân biệt với pha nóng El Niño.

Sơ đồ nhiệt độ mặt biển lạnh bất thường ở đông Thái Bình Dương trong pha La Niña
Khi gió tín phong tăng tốc đẩy lớp nước ấm sang phía châu Á, dòng nước lạnh từ đáy biển trồi mạnh lên dọc bờ Nam Mỹ.

Chỉ số đại dương ONI và vùng theo dõi Niño 3.4 của NOAA

Cơ quan Khí quyển và Đại dương Hoa Kỳ (NOAA) và Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) sử dụng vùng biển Niño 3.4 làm chuẩn theo dõi ENSO. Khu vực này ở giữa xích đạo Thái Bình Dương từ 5 độ Bắc đến 5 độ Nam và 120 độ Tây đến 170 độ Tây.

Trung bình trượt 3 tháng của chuẩn sai nhiệt độ bề mặt biển tại đây gọi là Chỉ số Đại dương Niño (ONI). Khi ONI từ −0,5 °C trở xuống suốt 5 thời đoạn trượt 3 tháng liền kề, pha La Niña được công bố chính thức. Hiện WMO dùng thêm chỉ số tương đối RONI để loại trừ nhiễu từ xu hướng đại dương nóng lên toàn cầu.

Chu kỳ dai dẳng hơn El Niño với kỷ lục 37 tháng liên tiếp

Pha nóng và pha lạnh đổi chiều bất thường sau mỗi 2–7 năm, thường bắt đầu hình thành từ tháng 3–6 và mạnh nhất vào cuối năm. Nghiên cứu của nhóm Trần Thục, Nguyễn Thị Hiền Thuận và Mai Văn Khiêm trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam (2023) cho thấy La Niña kéo dài hơn El Niño.

Từ năm 1950 đến nay, mỗi đợt La Niña kéo dài trung bình 15,4 tháng. Chuỗi dài nhất từng giữ suốt 37 tháng từ xuân 1973 đến xuân 1976, còn gần đây có đợt 2020–2023. Báo cáo WMO năm 2026 ghi nhận hai nhịp ngắn cuối 2024–đầu 2025 và cuối 2025–đầu 2026 trước khi biển ấm lại sang El Niño từ tháng 5/2026.

Cơ chế gió tín phong tăng tốc đẩy nước lạnh trồi lên mặt biển

Nguồn gốc làm lệch nhiệt độ đại dương quy mô hành tinh nằm ở sức thổi của gió tín phong dọc theo đường xích đạo.

Hoàn lưu mây mưa dồn mạnh sang phía tây Thái Bình Dương và Biển Đông trong năm La Niña
Sự dồn tụ nước ấm ở phía tây tạo ra áp suất khí quyển thấp, sinh mưa lớn kéo dài tại Indonesia, Philippines và Việt Nam.

Dòng nước lạnh trồi mạnh ngoài khơi Nam Mỹ

Ở điều kiện trung tính, gió tín phong thổi đều đặn từ đông sang tây để đưa nước ấm về phía châu Á. Khi sang pha La Niña, luồng gió đông tây này thổi mạnh vượt mức bình thường trên hàng nghìn km biển.

Sức gió đẩy khối nước ấm dồn hết về vùng biển Indonesia, Philippines và ven Biển Đông. Nước sâu lạnh giàu dinh dưỡng ngoài khơi Peru và Ecuador trồi mạnh lên lấp chỗ trống, khiến mặt biển phía đông Thái Bình Dương lạnh sâu bất thường.

Áp suất hạ thấp và mây đối lưu phủ rộng Đông Nam Á

Khối nước biển ấm tích tụ ở phía tây làm không khí phía trên bốc lên mạnh và kéo giảm khí áp tại Đông Nam Á. Nhánh bốc hơi tạo mưa của hoàn lưu Walker bị ép chặt sang phía châu Á và miền bắc Australia.

Quá trình bốc hơi mạnh làm bầu khí quyển quanh Biển Đông tích tụ lượng ẩm rất lớn. Khi có rãnh áp thấp hay không khí lạnh đi qua, các ổ mây dông dễ phát triển thành mưa lớn nhiều ngày liên tiếp.

Bảng so sánh sự trái ngược giữa La Niña và El Niño

Đối chiếu ba pha giúp nhận diện nhanh chiều hướng dịch chuyển bão, nhiệt độ và lượng mưa tại Biển Đông.

Chỉ tiêu theo dõi Pha lạnh La Niña Trạng thái Trung tính Pha nóng El Niño
Chuẩn sai nhiệt độ Niño 3.4 Bằng hoặc thấp hơn −0,5 °C Dao động quanh −0,5 °C đến +0,5 °C Bằng hoặc cao hơn +0,5 °C
Hoạt động gió Tín phong Thổi mạnh bất thường từ đông sang tây Thổi đều đặn theo nhịp trung bình Suy yếu rõ rệt hoặc đảo chiều về đông
Bão và ATNĐ ảnh hưởng VN 0,80 cơn/tháng (tăng 38%), dồn tháng 9–11 0,58 cơn/tháng (5–7 cơn/năm) 0,42 cơn/tháng (giảm 28%), dồn tháng 7–9
Xu thế nền nhiệt Việt Nam Thấp hơn trung bình, miền Bắc rét rõ hơn Xấp xỉ mức trung bình nhiều năm Cao hơn trung bình, mùa đông ấm hơn
Rủi ro thiên tai trọng điểm Bão dồn cuối mùa, lũ lịch sử Trung Bộ, rét đậm Thời tiết phân hóa theo quy luật mùa Nắng nóng gay gắt, hạn hán và xâm nhập mặn

Bốn tác động của La Niña đến thời tiết Việt Nam

Mặc dù mức độ nặng nhẹ tùy theo từng năm, chuỗi quan trắc khí tượng Việt Nam xác nhận bốn hệ quả đặc thù mỗi khi xuất hiện pha lạnh.

Bão áp thấp nhiệt đới và mưa lớn gia tăng mạnh trong nửa cuối mùa bão năm La Niña
Các năm La Niña thường chứng kiến bão và áp thấp nhiệt đới dồn dập vào nửa cuối mùa từ tháng 9 đến tháng 11.

Tần suất xoáy thuận nhiệt đới tăng khoảng 38% vào cuối mùa bão

Số liệu dài hạn đăng trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam ghi nhận trung bình nước ta đón 5–7 cơn bão và áp thấp nhiệt đới mỗi năm, tức 0,58 cơn/tháng. Thống kê này cao hơn hẳn ảnh hưởng của El Nino vốn chỉ đạt 0,42 cơn/tháng.

Sang các năm La Niña, mật độ bão ảnh hưởng tăng lên 0,80 cơn/tháng, nhiều hơn mức bình thường khoảng 38%. Bão và áp thấp thường dồn dập vào nửa cuối quy luật mùa bão Biển Đông từ tháng 9 đến tháng 11. Hướng di chuyển hay lệch về Trung Bộ và Nam Bộ hơn thường lệ.

Mưa lớn tại miền Trung và không khí lạnh miền Bắc

Khối ẩm dồi dào từ Biển Đông gặp gió mùa Đông Bắc sớm rất dễ sinh mưa cực đoan dọc Trường Sơn. Vào đợt La Niña cuối năm 2025, Bộ Nông nghiệp và Môi trường dự báo mưa tháng 12 từ Quảng Trị đến Đà Nẵng đạt 250–580 mm. Mức mưa này cao hơn chuẩn 50–150 mm, lặp lại kịch bản lũ lịch sử 1999 và 2020. Ngay cả năm chuyển pha cũng cần cảnh giác với những cơn bão mạnh lịch sử do biển Tây Thái Bình Dương rất ấm.

Khác với mùa đông ấm của pha nóng, nền nhiệt trung bình trong pha La Niña thấp hơn chuẩn nhiều năm. Theo Cục Khí tượng Thủy văn, tháng 11–12/2025 nhiệt độ cả nước giảm thấp hơn trung bình khoảng 0,5 °C. Miền Bắc chịu tác động lạnh sâu rõ hơn, dễ đón đợt rét đậm từ nửa cuối tháng 12.

Mưa trái mùa Nam Bộ và dòng chảy dồi dào trên sông Mê Kông

Tại Nam Bộ, La Niña thường kéo dài mùa mưa và gây nhiều trận mưa trái mùa vào quý I năm sau. Số liệu theo dõi của Bộ Nông nghiệp và Môi trường giai đoạn 2025–2026 cho thấy lượng mưa hạ lưu sông Mê Kông vào tháng 11–12 cao hơn trung bình 5–30%.

Lượng nước ngọt tăng thêm giúp xua mặn sớm ở sông Tiền, sông Hậu, trái ngược cảnh hạn mặn lịch sử miền Tây thường gặp trong các năm El Niño gay gắt.

Chuẩn bị phòng tránh từ bản tin dự báo ENSO

Khả năng dự báo La Niña trước 1–6 tháng giúp địa phương và nông dân sắp xếp lại lịch trình sản xuất trước khi mùa mưa lũ cao điểm tới.

Nông dân chủ động nạo vét kênh mương tiêu thoát úng đón mùa mưa lớn La Niña
Chuẩn bị cống tiêu úng và điều chỉnh lịch xuống giống sớm giúp giảm thiệt hại nông nghiệp do mưa trái mùa La Niña.

Điều tiết hồ chứa và chống ngập đô thị từ trước tháng 9

Ban quản lý các hồ thủy điện miền Trung và Tây Nguyên cần ưu tiên dung tích phòng lũ trước khi bước vào tháng 9. Các đô thị lớn phải khơi thông hệ thống thoát nước, cập nhật điểm đen sạt lở đất và chằng chống cây xanh trước mùa bão muộn.

Ở đồng bằng sông Cửu Long, nhà vườn cần đào rãnh tiêu nước quanh liếp từ sớm. Chủ động theo dõi các đợt mưa trái mùa sẽ giúp phòng kịp nấm bệnh thối rễ.

Câu hỏi thường gặp về hiện tượng La Niña

Chu kỳ lặp lại và thời gian kéo dài của một đợt La Niña là bao lâu?

Theo Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), chu kỳ ENSO chuyển pha sau mỗi 2–7 năm. Theo thống kê từ năm 1950 tại Việt Nam, một đợt La Niña kéo dài trung bình 15,4 tháng và tối đa 37 tháng.

Năm La Niña thì tần suất bão và áp thấp nhiệt đới vào Việt Nam tăng bao nhiêu?

Theo nghiên cứu đăng trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam (2023), năm La Niña có trung bình 0,80 cơn mỗi tháng ảnh hưởng nước ta. Mức này cao hơn trung bình các năm khoảng 38%.

Tại sao La Niña gây mưa lũ nặng ở miền Trung nhưng lại gây hạn cho nam Hoa Kỳ?

Gió tín phong mạnh đẩy nước biển ấm dồn sang châu Á nên mây mưa phát triển mạnh ở Đông Nam Á. Đồng thời, nước lạnh trồi lên ngoài khơi Nam Mỹ đẩy dòng tia phản lực lệch lên bắc, làm khô hạn miền nam Hoa Kỳ.

Sau đợt El Niño 2023–2024 thì diễn biến ENSO giai đoạn 2025–2026 thế nào?

Theo WMO năm 2026, xuất hiện hai nhịp La Niña ngắn cuối 2024–đầu 2025 và cuối 2025–đầu 2026. Sau đó mặt biển ấm nhanh từ tháng 5/2026 và chuyển sang El Niño vào cuối năm.

Địa phương và nhà vườn cần chuẩn bị gì ngay khi có tin dự báo La Niña?

Các đô thị cần nạo vét cống thoát nước trước tháng 9 và kiểm tra an toàn hồ đập. Nhà vườn đồng bằng sông Cửu Long cần xẻ rãnh tiêu úng chống thối rễ do mưa trái mùa đầu năm.