Hiện tượng la nina là pha lạnh của chu kỳ dao động nam enso, xảy ra khi nhiệt độ mặt nước biển xích đạo thái bình dương giảm dị thường. Cơ chế này làm thay đổi hoàn lưu khí quyển, đẩy gió tín phong mạnh lên và gây mưa lớn, bão nhiều cùng các đợt rét đậm kéo dài tại việt nam.

La nina là gì và cơ chế hoạt động của enso

Nina là pha lạnh của dao động khí hậu ENSO, đặc trưng bởi việc nhiệt độ mặt nước biển vùng trung tâm và phía đông xích đạo Thái Bình Dương giảm thấp bất thường. Khác với pha El Niño nóng lên, La Nina thường khởi phát từ khoảng tháng ba đến tháng sáu hàng năm và tác động rõ rệt nhất vào giai đoạn cuối năm kéo dài sang tháng hai năm sau. Cơ chế vận hành của ENSO phản ánh mối liên kết mật thiết giữa đại dương và khí quyển.

Trong trạng thái cân bằng, gió mậu dịch thổi từ đông sang tây, dồn nước ấm về phía tây Thái Bình Dương và tạo điều kiện cho nước lạnh từ tầng sâu trồi lên ở khu vực phía đông.

Sang pha La Nina, sức mạnh của gió tín phong tăng lên mạnh mẽ, khuếch đại hiệu ứng đẩy nước ấm về phía Indonesia và Philippines, làm dòng hải lưu lạnh từ đáy biển dâng cao mạnh hơn tại vùng biển ngoài khơi Nam Mỹ. Sự chênh lệch nhiệt độ này dẫn đến biến động ở dải áp suất khí quyển xích đạo, phá vỡ nhịp điệu thời tiết thông thường và kích hoạt các phản ứng khí tượng lan rộng trên toàn cầu.

Nguyên nhân hình thành và đặc điểm nhận diện

Để nhận diện hiện tượng La Nina, tiêu chí là chỉ sốONI phải giảm sâu dưới ngưỡng -0,5°C so với giá trị trung bình nhiều năm và tình trạng này phải được duy trì liên tục. Biên độ suy giảm nhiệt độ mặt nước biển có thể dao động trong khoảng từ 0,5 đến 2,0°C, phản ánh trực tiếp cường độ của từng sự kiện.

Bên cạnh yếu tố nhiệt độ, dấu hiệu đặc trưng khác nằm ở sự đảo chiều hoàn lưu khí quyển: áp suất giảm thấp rõ rệt tại khu vực Đông Nam Á và Úc, đối lập với sự củng cố mạnh mẽ của vùng áp cao ở Nam Mỹ. Sự chênh lệch áp suất này là động lực chính, kích hoạt các hình thế thời tiết bất thường.

Về mặt chu kỳ, La Nina thường xuất hiện sau khi pha El Nino suy yếu, với tần suất lặp lại dao động từ hai đến bảy năm. Khác với pha nóng, pha lạnh này có tính ổn định cao hơn và thời gian tồn tại lâu hơn, thường kéo dài từ chín đến hai mươi bốn tháng.

Lịch sử khí tượng từng ghi nhận những trường hợp hiếm hoi khi hiện tượng này duy trì liên tục suốt ba năm. Tính chất kéo dài và ổn định của La Nina đòi hỏi các ngành kinh tế cần xây dựng chiến lược thích ứng dài hạn thay vì chỉ ứng phó theo mùa vụ.

Tác động của la nina đến thời tiết việt nam

Do vị trí địa lý nằm trong khu vực chịu ảnh hưởng trực tiếp của hoàn lưu Thái Bình Dương, Việt Nam chịu tác động mạnh mẽ khi hiện tượng La Niña xuất hiện. Sự thay đổi rõ nét nhất là hoạt động của bão và áp thấp nhiệt đới gia tăng, với số lượng bão trên Biển Đông và ảnh hưởng trực tiếp đến đất liền thường cao hơn khoảng 38% so với trung bình nhiều năm.

Quỹ đạo bão trở nên phức tạp, thường đổi hướng đột ngột và tập trung nhiều vào khu vực Trung Bộ. Lượng mưa tăng cao, từ tháng 9 đến tháng 12 ở miền Trung, vượt xa khả năng tiêu thoát nước thông thường, dẫn đến lũ ống, lũ quét tại các tỉnh miền núi phía Bắc và miền Trung, cùng tình trạng ngập lụt diện rộng tại hạ lưu.

Mùa đông tại miền Bắc cũng diễn biến khác thường, với các đợt không khí lạnh từ phía bắc tràn xuống hoạt động mạnh hơn, khiến mùa đông đến sớm hơn và ghi nhận nhiều đợt rét đậm, rét hại kéo dài. Nhiệt độ trung bình ở khu vực này có thể thấp hơn khoảng 0,5°C so với trung bình nhiều năm. Thiên tai trong năm La Niña thường kết thúc muộn, vắt sang đầu năm sau, với mưa bão kéo dài làm gián đoạn các hoạt động sản xuất và thi công, gây áp lực lên công tác phòng chống thiên tai.

So sánh la nina và el nino

Hai pha đối nghịch của dao động khí hậu ENSO là El Nino và La Nina, tạo nên những biến động thời tiết tương phản nhau. Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở nhiệt độ bề mặt đại dương và chế độ mưa. El Nino là pha nóng, khi nhiệt độ nước biển tăng cao, dẫn đến tình trạng hạn hán và thiếu mưa ở Đông Nam Á.

Ngược lại, La Nina là pha lạnh, nhiệt độ giảm xuống, kéo theo lượng mưa lớn và nguy cơ lũ lụt. Về hoạt động bão, El Nino làm giảm số lượng bão trên Biển Đông nhưng đẩy quỹ đạo về phía Nam.

Trong khi đó, La Nina khiến tần suất và cường độ bão tăng mạnh, tập trung vào khu vực miền Trung. Sự khác biệt này tác động trực tiếp đến ngành năng lượng: El Nino gây thiếu nước cho thủy điện, nên ưu tiên nhiệt điện và điện mặt trời; còn La Nina làm nước về hồ dồi dào, giúp thủy điện tăng sản lượng và được ưu tiên huy động.

Đối với sức khỏe và sinh hoạt, El Nino gây nắng nóng gay gắt, tăng nguy cơ cháy rừng và bệnh hô hấp. La Nina mang lại không khí ẩm ướt, mưa nhiều, nhưng cũng làm gia tăng nguy cơ ngập úng, sạt lở và bệnh truyền nhiễm sau lũ. Việc phân biệt rõ hai pha này giúp xác định đúng kịch bản rủi ro, từ đó xây dựng kế hoạch sản xuất và ứng phó thiên tai phù hợp cho từng giai đoạn.

Dự báo và diễn biến hiện tượng

Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA) cùng Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) liên tục giám sát hiện tượng này qua hai chỉ số là ONI và Dao động Phương Nam (SO). Điều kiện để công nhận La Niña là khi chỉ số ONI giữ mức dưới âm 0,5°C trong ít nhất năm tháng liên tiếp. Những dự báo về diễn biến thời tiết được phát hành định kỳ hàng tháng, hỗ trợ phát hiện sớm xu hướng chuyển dịch từ pha trung tính sang pha lạnh.

Lịch sử khí hậu cho thấy La Niña thường khởi phát ngay sau khi El Niño tan, với mốc bắt đầu phổ biến nhất rơi vào nửa cuối năm và đạt cường độ mạnh nhất vào đầu năm sau. Giai đoạn 2020–2022 là ví dụ điển hình cho một đợt La Niña kéo dài bất thường. Theo dõi sát sao các diễn biến này góp phần nâng cao độ chính xác trong dự báo mùa mưa bão và rét đậm, đưa ra cảnh báo sớm về rủi ro thiên tai tại các vùng trọng điểm.

Ảnh hưởng đến điện mặt trời và giải pháp

La Nina, thủy điện là bên hưởng lợi nhờ nguồn nước dồi dào, giúp tăng sản lượng phát điện và giảm chi phí. Ngược lại, điện mặt trời đối mặt với nhiều thách thức về hiệu suất do độ phủ mây dày và số giờ nắng giảm, làm suy giảm chỉ số bức xạ. Hệ quả là sản lượng điện mặt trời hộ gia đình có thể giảm từ 15% đến 25% so với mùa khô, hệ số hiệu suất (PR) của các trang trại điện mặt trời miền Trung và miền Nam cũng sụt giảm vì mây che bóng di chuyển liên tục.

Biến tần hoạt động kém hiệu quả khi dải điện áp DC biến thiên ở mức thấp, gây hiện tượng clipping. Nguy cơ vật lý cũng gia tăng khi gió giật mạnh cấp 11-12 có thể làm xé rách tấm pin hoặc nhổ bật khung giàn. Nước lũ dâng cao gây rủi ro ngắn mạch tại tủ trung thế và trạm biến áp.

Để vận hành an toàn, chủ đầu tư cần gia cố kết cấu mái nhà, siết chặt bu lông cố định tấm pin theo đúng lực tiêu chuẩn. Kiểm tra kỹ gioăng cao su tại giắc cắm MC4 để ngăn nước xâm nhập.

Lắp đặt tủ điện và biến tần ở vị trí cao, tránh tạt nước. Hệ thống nên ưu tiên thiết bị đạt chuẩn IP65 hoặc IP66 để đảm bảo kín khít. Giám sát sản lượng qua ứng dụng thường xuyên giúp phát hiện sớm lỗi rò rỉ điện áp DC.

Hiện tượng La Nina thường kéo dài từ 9 đến 24 tháng, dù có trường hợp hiếm hoi duy trì tới 3 năm. Người dân nên cập nhật chặt chẽ thông tin dự báo thời tiết từ cơ quan chức năng, gia cố nhà cửa, tỉa bớt cành cây khô quanh nơi ở. Việc chuẩn bị sẵn nhu yếu phẩm và đèn pin dự phòng cũng rất cần thiết.

Trong sản xuất nông nghiệp, bà con cần linh hoạt điều chỉnh lịch thời vụ, chuyển hướng sang các loại cây chịu úng và nâng cấp hệ thống tiêu thoát nước. Đối với chính quyền địa phương, nhiệm vụ quan trọng là rà soát các điểm nguy cơ lũ quét và sạt lở đất để tổ chức sơ tán nhanh chóng khi có cảnh báo.