Đầu những tháng mưa gió, nhiều gia đình miền Trung bất ngờ đối mặt với lũ lụt sớm và dữ dội hơn thường lệ. Miền Bắc rét đậm kéo dài, mùa đông sang sớm. Nam Bộ thì nắng hạn gay gắt ngay cả khi chưa phải đỉnh mùa khô.

Những dấu hiệu thời tiết bất thường này không phải ngẫu nhiên, chúng có thể là tác động của La Nina, hiện tượng khí hậu khiến cả khu vực Đông Nam Á rung chuyển.

La Nina là hiện tượng lớp nước biển bề mặt ở trung tâm và phía Đông xích đạo Thái Bình Dương có nhiệt độ thấp hơn bất thường, kéo theo hàng loạt thay đổi về mưa bão, nhiệt độ và gió mùa trên toàn cầu, trong đó Việt Nam nằm trong nhóm vùng chịu ảnh hưởng mạnh nhất.

Khái niệm và nguồn gốc tên gọi

La Nina là pha lạnh của chu kỳ dao động nhiệt độ mặt nước biển ở Thái Bình Dương xích đạo, được gọi tên từ tiếng Tây Ban Nha nghĩa là "Bé gái", đối lập hoàn toàn với El Nino ("Đứa trẻ"). Hai hiện tượng này là hai mặt của cùng một cơ chế khí hậu quy mô lớn. Khi lớp nước biển bề mặt ở khu vực xích đạo và nhiệt đới đông Thái Bình Dương lạnh hơn bình thường từ 0,5 °C trở lên, La Nina chính thức hình thành.

Định nghĩa đầy đủ hơn: La Nina là hiện tượng nhiệt độ nước biển bề mặt ở trung tâm và phía Đông xích đạo Thái Bình Dương giảm thấp hơn bất thường, kéo theo những thay đổi trong hoàn lưu khí quyển, ảnh hưởng đến thời tiết khắp các châu lục.

Chu kỳ dao động ba pha ENSO

La Nina không tồn tại độc lập. Nó là một trong ba pha của ENSO, viết tắt của El Niño-Southern Oscillation (Dao động Nam El Nino), chu kỳ dao động nhiệt độ mặt nước biển ở Thái Bình Dương xích đạo ảnh hưởng đến khí hậu toàn cầu. Ba pha của ENSO bao gồm:

  • Pha trung tính: nhiệt độ nước biển ở vùng xích đạo Thái Bình Dương dao động trong ngưỡng bình thường, hoàn lưu Walker hoạt động ổn định. Đây là trạng thái cân bằng giữa hai cực đoan.
  • Pha El Nino (nóng): hiện tượng nóng lên dị thường của lớp nước biển bề mặt khu vực Thái Bình Dương xích đạo và nhiệt đới đông Thái Bình Dương. El Nino thường kéo dài 6-12 tháng, trung bình 8-9 tháng, thường gây nắng nóng, hạn hán ở nhiều khu vực.
  • Pha La Nina (lạnh): ngược lại với El Nino, nhiệt độ nước biển bề mặt giảm thấp hơn bình thường từ 0,5 °C, tạo ra các hiệu ứng thời tiết đối nghịch.

Ba pha này luân phiên xuất hiện với chu kỳ không cố định, tạo nên một trong những nhân tố biến động khí hậu mạnh nhất hành tinh.

Chuyển pha giữa El Nino và La Nina không diễn ra đột ngột mà qua giai đoạn trung tính kéo dài vài tháng, trong khi cường độ mỗi pha có thể dao động từ yếu đến rất mạnh tùy vào điều kiện đại dương và khí quyển lúc chuyển pha.

Cơ chế hoạt động của chúng được điều khiển bởi hoàn lưu Walker, dòng đối lưu khí quyển chạy dọc theo xích đạo Thái Bình Dương, nối liền vùng trời mưa ở phía tây với vùng khô hạn ở phía đông.

Cơ chế hoạt động của gió tín phong và upwelling

Cơ chế hình thành La Nina bắt đầu từ gió. Khi gió tín phong (còn gọi là gió mậu dịch) thổi mạnh hơn bình thường từ đông sang tây Thái Bình Dương, nó đẩy lượng nước ấm tích tụ về phía Indonesia và Australia. Lượng nước ấm dồn này khiến mực nước biển ở khu vực Đông Nam Á và Úc cao hơn khoảng 20 cm so với bình thường, đồng thời làm tăng nhiệt độ bề mặt.

Cùng lúc đó, nước lạnh từ tầng sâu trồi lên (upwelling) dọc theo bờ biển Nam Mỹ và khu vực đông Thái Bình Dương. Nhiệt độ bề mặt vùng đông Thái Bình Dương khoảng 20-22 °C, trong khi nước trồi lên từ độ sâu 100-200 m chỉ khoảng 10-15 °C. Sự chênh lệch đủ lớn để duy trì nhiệt độ bề mặt biển tại vùng trung tâm và phía Đông xích đạo Thái Bình Dương thấp hơn trung bình nhiều năm từ 0,5 °C trở lên.

Sự chênh lệch nhiệt độ này củng cố thêm cơ chế La Nina thông qua phản hồi dương. Nước biển càng lạnh ở phía đông càng làm gió tín phong càng mạnh, gió càng mạnh lại càng đẩy nhiều nước lạnh trồi lên, tạo vòng lặp tự củng cố duy trì hiện tượng La Nina trong nhiều tháng.

Vùng áp thấp củng cố mạnh hình thành ở Indonesia, Úc và Đông Nam Á, nơi nước ấm tích tụ làm không khí bốc lên cao, tạo mưa nhiều. Ngược lại, vùng áp cao tăng cường ở Nam Mỹ, nơi nước lạnh từ tầng sâu trồi lên khiến không khí chìm xuống, ít đối lưu.

Chính sự chênh lệch áp suất đông-tây này là động lực chính làm thay đổi hoàn lưu khí quyển và dịch chuyển các dải mưa trên toàn cầu, tác động đến khí hậu nhiều khu vực.

Tiêu chí nhận diện và theo dõi

Không phải đợt nước biển lạnh nào cũng được công nhận là La Nina. Theo tiêu chuẩn khí tượng quốc tế, La Nina chính thức được xác nhận khi Chỉ số ONI (Oceanic Niño Index) với giá trị trung bình trượt 3 tháng giảm xuống dưới -0,5 °C so với trung bình nhiều năm và duy trì liên tục ít nhất 5 tháng. ONI đo chênh lệch nhiệt độ bề mặt nước biển tại vùng Niño 3.4 (5°N–5°S, 170°W–120°W).

Để theo dõi và dự báo ENSO, Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) sử dụng bốn chỉ số chính:

  • ONI (Oceanic Niño Index): đo chênh lệch nhiệt độ bề mặt nước biển tại vùng Niño 3.4, là chỉ số cốt lõi để xác nhận La Nina.
  • MEI (Multivariate ENSO Index): chỉ số đa biến kết hợp nhiều yếu tố khí quyển và đại dương.
  • SOI (Southern Oscillation Index): đo chênh lệch áp suất giữa Tahiti và Darwin, phản ánh sức mạnh hoàn lưu Walker.
  • CMI (Categorical Multivariate Index): chỉ số phân loại dựa trên nhiều biến số, giúp đưa ra nhận định định tính về cường độ ENSO.

Thời gian xuất hiện và chu kỳ hoàn lại

La Nina có nhịp sinh học khá rõ ràng. Hiện tượng thường bắt đầu xuất hiện trong khoảng tháng 3 đến tháng 6, đạt đỉnh tác động từ cuối năm cho đến tháng 2 năm sau. Một chu kỳ La Nina kéo dài từ 9 đến 24 tháng (TS. Nguyễn Đăng Mậu, Viện KHHH&BĐKH).

Trong trường hợp đặc biệt, hiện tượng này có thể duy trì 3 năm liên tiếp, được giới khoa học gọi là Triple-dip La Nina.

Tác động đến khí hậu Việt Nam và khu vực Đông Nam Á

Việt Nam nằm trong nhóm vùng chịu tác động mạnh nhất của ENSO thế giới nhờ vị trí ven Biển Đông.

Mưa lớn và lũ lụt ở miền Trung

Hiện tượng này làm dịch chuyển gió mùa đông bắc, gây mưa lớn kéo dài cho miền Trung trong khi El Nino thường mang nắng khô cho khu vực này. Các tỉnh từ Thanh Hóa đến Bình Định là vùng trọng điểm, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Quảng Nam và Quảng Ngãi thường hứng chịu lũ chồng lũ do mưa nhiều ngày liên tiếp. Địa hình hẹp ngang với sườn dốc khiến nước lũ lên nhanh, gây thiệt hại nghiêm trọng cho hạ tầng và sản xuất nông nghiệp dọc các sông Gianh, Thạch Hãn và Hương.

Rét đậm và rét hại ở miền Bắc

Mùa đông đến sớm hơn bình thường, nhiệt độ giảm sâu gây ảnh hưởng đến sức khỏe và sản xuất.

Hạn hán và mưa lũ muộn

Tây Nguyên và Nam Bộ trải qua hạn trong giai đoạn đầu, sau đó chuyển sang mưa lớn và lũ muộn hơn bình thường.

Biển Đông nhiều bão hơn

Hoạt động bão tăng so với trung bình nhiều năm, đặc biệt từ tháng 9 đến tháng 12. Số lượng và cường độ áp thấp nhiệt đới tăng đáng kể.

Khu vực Đông Nam Á và Australia nói chung nhận lượng mưa lớn hơn bình thường, trong khi Nam Mỹ chịu khô hạn kéo dài.

Biện pháp ứng phó và lưu ý

Bạn nên chuẩn bị chủ động từ cá nhân đến ngành. Một số điểm sau đây đáng chú ý:

  • Gia đình vùng lũ lụt: rà soát nhà cửa, dọn kênh rãnh thoát nước, chuẩn bị túi đồ cứu hộ (đèn pin, radio pin, dược phẩm cần thiết), theo dõi cảnh báo thời tiết từ cơ quan chức năng.
  • Ngành nông nghiệp: lập kế hoạch gieo trồng linh hoạt, tránh trồng vụ mùa trùng với đỉnh điểm mưa bão. Đối với cây công nghiệp Tây Nguyên, dự phòng hệ thống tưới tiêu cho giai đoạn hạn đầu mùa.
  • Ngành điện: thủy điện cân nhắc xả lũ chủ động trước các đợt mưa lớn; điện mặt trời kiểm tra gia cố hạ tầng, bảo dưỡng tấm pin trước mùa bão.
  • Người dùng điện mặt trời mái nhà: lắp đặt hệ thống chống sét, kiểm tra khung cố định tấm pin, vệ sinh tấm pin sau mưa bão để khôi phục hiệu suất nhanh nhất.

Lưu ý quan trọng: La Nina 2024 từng được Viện Nghiên cứu Môi trường Quốc gia Mỹ (IRI) dự báo có xác suất quay lại 80-100% vào nửa cuối năm, với cường độ giảm dần. Dù không phải năm nào La Nina cũng xảy ra, việc theo dõi cảnh báo sớm từ WMO và các trung tâm khí tượng giúp bạn chuẩn bị trước 3-6 tháng, khoảng thời gian đủ để ứng phó hiệu quả.

Mẹo cuối cùng: thay vì chờ La Nina ập đến rồi mới ứng phó, hãy xem đây như một chu kỳ dự báo được. Theo dõi chỉ số ONI hàng tháng trên trang của WMO hoặc Trung tâm Dự báo Khí hậu Mỹ (CPC). Khi ONI giảm dưới -0,5 °C trong 2-3 tháng đầu, bạn đã có đủ sớm để hành động, chứ không phải phòng bị khi nước đã tràn vào nhà.