Gió nồm, gió Lào và gió mùa Tây Nam là các loại gió hướng Nam đặc trưng tại Việt Nam. Gió nồm mang ẩm vào mùa xuân, gió Lào khô nóng do dãy Trường Sơn, còn gió mùa Tây Nam hoạt động từ tháng 5 đến tháng 10. Bài viết phân tích nguồn gốc và đặc điểm từng loại gió.

Gió mùa Tây Nam là gì?

Gió mùa Tây Nam là luồng gió thổi theo hướng Tây Nam, hoạt động chính từ tháng 5 đến tháng 10, hình thành do sự chênh lệch nhiệt độ và áp suất giữa lục địa Ấn Độ Dương và đại dương. Vào mùa hạ, vùng áp thấp l-ran (Nam Á) hút gió Mậu dịch từ bán cầu Nam vượt xích đạo, bị lệch hướng thành gió Tây Nam, mang theo lượng ẩm khổng lồ.

Tại Việt Nam, gió này tác động mạnh nhất ở miền Nam, mang theo nhiệt độ trung bình trên 25°C và chiếm hơn 80% lượng mưa cả năm. Thời tiết đặc trưng là nóng ẩm, mưa to, giông bão phổ biến.

Gió nồm là gì và nguồn gốc từ đâu?

Gió nồm là loại gió ẩm thổi từ biển vào đất liền theo hướng Nam hoặc Đông Nam, thường xuất hiện vào cuối đông và đầu xuân ở miền Bắc Việt Nam. Từ “gió nồm” có nguồn gốc thuần Việt, xuất hiện từ lâu đời trong ngôn ngữ dân gian miền Bắc. “Nồm” là từ cổ chỉ hướng Nam, nơi gió mang hơi ẩm từ biển thổi vào. Đây là danh từ chỉ một hiện tượng khí tượng đặc trưng.

Trong tiếng Việt, từ “gió nồm” có nhiều cách hiểu. Nghĩa gốc là chỉ luồng gió mang hơi nước từ biển, khiến không khí ẩm ướt, sàn nhà “đổ mồ hôi”. Trong đời sống, gió nồm gắn liền với hiện tượng “trời nồm” – khi độ ẩm không khí rất cao, đồ vật trong nhà bị ướt, quần áo khó khô. Trong nông nghiệp, gió nồm ảnh hưởng đến mùa màng, có thể gây nấm mốc cho cây trồng nhưng cũng cung cấp độ ẩm cần thiết.

Gió nồm khác với gió bấc (gió lạnh từ phương Bắc) và gió Lào (gió nóng khô từ phía Tây). Phân biệt rõ ràng giúp bạn nắm bắt quy luật thời tiết chính xác hơn. Việc hiểu đúng bản chất của gió nồm giúp bạn ứng phó tốt hơn với các hiện tượng thời tiết ẩm ướt đặc trưng của miền Bắc Việt Nam vào giai đoạn chuyển mùa.

Gió Lào (gió Phơn Tây Nam khô nóng) là gì?

Gió Lào là tên gọi dân gian tại Việt Nam cho hiện tượng gió Foehn (Phơn) khô nóng. Khác với gió nồm ẩm, gió Lào bắt nguồn từ gió mùa hè thổi theo hướng Tây Nam từ vịnh Bengal, sau khi vượt dãy Trường Sơn trở nên khô kiệt và nóng lên do quá trình nén đoạn nhiệt. Thế giới cũng biết hiện tượng tương tự là gió Chinook (Mỹ/Canada) hay gió Bilbao (Tây Ban Nha).

Thời điểm & Chu kỳ: Hoạt động từ đầu tháng 4 đến giữa tháng 9, đỉnh điểm tháng 6-7. Thổi thành từng đợt (2-3 ngày, 10-15 ngày hoặc kéo dài 20-21 ngày), thường khởi phát 8-9h sáng, mạnh nhất trưa đến xế chiều, có thể thổi liên tục ngày đêm.

Đặc điểm nhận biết: Hướng Tây Nam, tốc độ 15-20 m/s (lên đến 30 m/s). Nhiệt độ cao hơn bình thường 3-5°C (có thể đạt 43°C), độ ẩm giảm mạnh còn 20-30%. Dấu hiệu tự nhiên: bầu trời trong xanh, tầm nhìn xa, chân trời phía Tây có màu da cam, không khí khô hanh khiến da mặt hầm hập, cây cối khô héo.

Nguyên nhân địa hình: Gió ẩm từ sườn Tây (Lào/Campuchia) leo dốc dãy Trường Sơn, hơi nước ngưng tụ gây mưa. Khi tràn qua đỉnh xuống sườn Đông (miền Trung Việt Nam), gió mất ẩm, bị nén lại trong không khí đặc hơn, nhiệt độ tăng đột ngột tạo thành luồng khí khô nóng đặc trưng.

Đặc điểm nhận biết gió Lào trong thực tế

Đặc điểm nhận biết gió Lào bao gồm hướng thổi từ Tây Nam, tốc độ gió từ 15-20 m/s, nhiệt độ cao hơn 3-5 độ C so với bình thường và độ ẩm giảm xuống còn 30%. Để nhận biết gió Lào, người dân có thể dựa vào những đặc điểm sau: Hướng gió thổi từ hướng Tây Nam. Tốc độ gió thường thổi mạnh với tốc độ từ 15-20 m/s, có lúc lên đến 30 m/s.

Nhiệt độ trong những ngày có gió Lào thường cao hơn bình thường từ 3 đến 5 độ C, có thể lên đến 43 độ C. Độ ẩm trong những ngày có gió Lào thường rất thấp, chỉ từ khoảng 30%, đôi lúc giảm xuống còn 20%.

Ngoài ra, người dân ở những vùng gió Lào đi qua thường phân biệt loại gió này qua những dấu hiệu sau: Thông thường khi chuẩn bị có gió Lào, bầu trời trở nên trong xanh, tầm nhìn xa rất tốt, khi nhìn lên bầu trời chúng ta chỉ thấy những vệt mây li ti, còn chân trời phía tây thường có màu da cam.

Ngoài ra, ta có thể cảm nhận được không khí khô nóng làm cho da mặt hầm hập giống như đang bị sốt nhẹ. Thời tiết khi có gió Lào thường rất nóng, khô hanh, trời nắng gắt, khiến cho cây xanh khô héo, đây cũng là nguyên nhân chính gây ra các vụ hỏa hoạn cháy rừng. Các dấu hiệu này giúp bạn dễ dàng xác định khi nào gió Lào đang tác động đến khu vực sinh sống.

Nguyên nhân hình thành gió Lào do địa hình

Nguyên nhân hình thành gió Lào là do bức chắn địa hình của dãy Trường Sơn, khiến gió ẩm từ Lào bị mất nước khi vượt núi và trở nên khô nóng khi xuống sườn Đông. Tại Việt Nam, người dân Tây Nguyên và miền Trung gọi gió Phơn là gió Lào, vì loại gió này được thổi từ Lào sang. Nguyên nhân hình thành gió Lào là do bức chắn địa hình của dãy núi Trường Sơn ngăn cách hai nước Việt Nam – Lào.

Gió Lào mang gió mát và hơi ẩm khi thổi đến sườn Phía Tây thuộc lãnh thổ Lào và Campuchia sẽ phải “leo dốc” để vượt qua dãy núi, khiến hơi ẩm trong gió ngưng tụ thành mây, gây mưa, đồng thời làm gió giảm áp suất. Khi vượt qua đỉnh núi, gió xuống dốc ở phía Đông thuộc miền Trung và Tây Nguyên Việt Nam. Lúc này trong gió đã hết hơi nước, gió trở thành không khí khô, nhận được nhiều nhiệt từ phía Mặt Trời và trở nên rất khô, nóng.

Gió hình thành và chuyển động song song với mặt đất. Khi bị núi chắn ngang thì gió phải vượt lên cao, lên tầng không khí loãng và lạnh hơn, khiến cho hơi nước ngưng tụ, gây mưa bên triền núi hứng gió và đồng thời làm gió giảm áp suất.

Khi đã qua đỉnh núi thì gió trở thành một luồng khí khô hạ áp nên khi đi từ trên cao xuống, gặp không khí đặc hơn gió sẽ bị nén lại. Quá trình đó làm tăng nhiệt độ của gió (quá trình đoạn nhiệt trong nhiệt động lực học).

Dãy núi càng cao, thì khi xuống núi mức gia tăng nhiệt độ càng lớn và càng khô.

Quan sát màu sắc chân trời và độ ẩm không khí là cách đơn giản nhất để bạn dự báo sớm khi gió Lào sắp về, từ đó chủ động bảo vệ sức khỏe và cây trồng.