Gió mùa không phải là một chiếc đồng hồ bấm giờ tự nhiên. Đó là hệ thống khí quyển khổng lồ, vận hành bằng cơ chế vật lý: chênh lệch nhiệt giữa lục địa và đại dương, cùng sự xê dịch của các đai áp khí quyển trong năm.
Hoàn lưu gió mùa là gì?
Hoàn lưu gió mùa là hệ thống chuyển động của không khí quy mô lớn, đổi hướng ngược nhau theo mùa do sự khác biệt về khí áp giữa lục địa và đại dương.
Lục địa nóng hoặc lạnh nhanh hơn đại dương. Mùa hè, đất liền nóng tạo vùng áp thấp, hút gió từ biển. Mùa đông, đất liền lạnh tạo vùng áp cao, đẩy không khí khô ra. Sự dịch chuyển của các đai áp theo Mặt Trời trong năm cũng góp phần đẩy gió đổi chiều.
Gió mùa hạ và gió mùa đông khác nhau như thế nào?
Hai thành phần chính của hoàn lưu gió mùa đối lập nhau về hướng và tính chất.
Gió mùa mùa hạ thổi từ biển vào, mang hơi ẩm, gây mưa nhiều. Tại Việt Nam, gió mùa hạ gồm gió Tây Nam (chủ yếu ở phía Nam) và gió Đông Nam (ở phía Bắc, thời kỳ chuyển tiếp). Gió mùa mùa đông thì ngược lại, thổi từ các vùng áp cao lục địa như cao áp Xi-bia ra đại dương, mang tính lạnh, khô.
Hoàn lưu gió mùa tác động thế nào đến khí hậu Việt Nam?
Việt Nam nằm trong khu vực gió mùa Đông Nam Á, chịu ảnh hưởng trực tiếp, chia khí hậu thành hai mùa rõ rệt: mưa-khô và lạnh-nóng.
Gió mùa Tây Nam và Đông Nam đem lại mưa lớn vào mùa hạ. Sự phân hóa này tác động đến nông nghiệp: gieo sạ, thu hoạch đều bám theo chu kỳ gió mùa. Nó cũng quyết định thủy lợi, dự báo thời tiết và quản lý rủi ro thiên tai.
Hoàn lưu gió mùa khác gì so với hoàn lưu gió Tín phong và Ferrel?
Nhiều người nhầm hoàn lưu gió mùa với các dạng hoàn lưu khí quyển khác, nhưng bản chất nguyên nhân hoàn toàn khác biệt.
Gió Tín phong thổi ổn định theo một hướng từ vùng áp cao chí tuyến về xích đạo, không đổi chiều theo mùa. Gió Ferrel cũng hoạt động theo hướng cố định ở vĩ độ trung bình. Điểm phân biệt của gió mùa là nó đổi hướng theo mùa, nguyên nhân trực tiếp là chênh lệch nhiệt đất-biển, khác với gió Tín phong hay Ferrel (hoạt động theo hướng cố định dưới ảnh hưởng của đai áp và vòng quay Trái Đất).
Tại sao biến đổi khí hậu đang làm lệch quy luật gió mùa?
Biến đổi khí hậu đang làm lệch các quy luật gió mùa truyền thống. Nhiệt độ đại dương tăng làm thay đổi thời điểm bắt đầu mùa mưa, gây rủi ro cho nông nghiệp và thủy lợi, vốn bám sát chu kỳ gió mùa để sản xuất. Không theo sát diễn biến của hoàn lưu, dự báo thời tiết và kế hoạch mùa vụ sẽ mất độ chính xác. Hậu quả là nông dân gieo sạ đúng lịch nhưng gặp hạn, hoặc thu hoạch thì gặp mưa trái vụ.
