Gió mùa Đông Bắc mang không khí lạnh từ Siberia xuống, tác động mạnh mẽ đến vùng Bắc và Nam Việt Nam trong khoảng thời gian từ tháng 11 đến tháng 4.
Gió mùa đông-bắc nghĩa là gì
Gió mùa đông-bắc là thuật ngữ chỉ luồng gió lạnh xuất phát từ áp cao Xibia, Trung Á rồi di chuyển về phía xích đạo. Khi tràn vào lãnh thổ Việt Nam, nó thường gây ra những đợt gió giật mạnh kèm nhiệt độ sụt giảm và bầu trời u ám. Hiện tượng này diễn ra theo từng chu kỳ, mỗi đợt kéo dài khoảng 3 đến 7 ngày.
Trong khí tượng học, gió này còn được gọi là gió bấc hoặc gió mùa đông, còn dân gian thường xếp vào nhóm gió chướng, cảnh báo nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe nếu không giữ ấm kỹ lưỡng. Tính chất của gió thay đổi theo từng giai đoạn: nửa đầu mùa đông mang đặc điểm lạnh khô, trời quang; sang nửa cuối, khối khí đi qua biển nên hút ẩm, trở nên lạnh ẩm và gây mưa phùn tại vùng ven biển Đông Bắc.
Tại sao gọi là "gió mùa Đông Bắc"
Thuật ngữ “Monsoon” (gió mùa) bắt nguồn từ tiếng Ả Rập Mawsim mang nghĩa là mùa, sau đó du nhập vào tiếng Anh. Theo Livescience, gió mùa là hiện tượng gió thổi theo chu kỳ thời gian cố định tại một khu vực.
Cơ quan Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA) giải thích nguyên nhân sâu xa là do chênh lệch nhiệt độ giữa đại dương và lục địa. Trong mùa đông, nhiệt độ biển thường cao hơn đất liền, khiến không khí di chuyển từ vùng lạnh sang vùng nóng, tạo nên luồng gió lạnh thổi từ châu Á ra biển.
Lý do gọi là “gió mùa Đông Bắc” nằm ở hướng di chuyển của luồng khí này. Khi khối không khí lạnh tràn từ áp cao Xibia xuống phía nam, lực Cô-ri-ô-lit khiến hướng gió bị lệch, trở thành hướng đông bắc.
Giáo sư-Tiến sĩ Nguyễn Lân Dũng khẳng định, gió mùa đông có nguồn gốc từ trung tâm áp cao Xibia thổi vào Việt Nam từ hướng đông bắc, nên mới mang tên gọi đó. Phạm vi chịu tác động mạnh nhất là miền Bắc và Bắc Trung Bộ.
Càng về phía nam, gió càng bị dãy Bạch Mã chặn lại ở khoảng vĩ tuyến 16 độ. Cần phân biệt gió mùa Đông Bắc với gió tín phong hay gió tây ôn đới; tuy nhiên, chỉ có gió tín phong hướng đông bắc và gió mùa Đông Bắc là hai yếu tố chính chi phối thời tiết nước ta. Khi nghe dự báo sử dụng thuật ngữ này, người dân sẽ biết rằng hệ thống gió đang thay đổi căn bản, kéo theo mức giảm nhiệt độ trung bình ngày từ 3 đến 5 độ.
Nguồn gốc hình thành gió mùa Đông Bắc
Hiện tượng này bắt nguồn từ khối áp cao Siberia nằm ở phía đông bắc nước Nga, nơi tích tụ lượng khí lạnh dày đặc trong mùa đông. Vào thời điểm lạnh nhất, nhiệt độ tại đây có thể giảm sâu từ 15 đến 40 độ.
Cao áp này hình thành từ tháng 9, sau đó áp suất không ngừng tăng lên và đạt đỉnh vào tháng 1. Sự chênh lệch áp suất lớn giữa vùng cực lạnh và khu vực nhiệt đới ấm áp như Việt Nam tạo ra lực hút mạnh mẽ.
Khi áp suất khí quyển gia tăng, không khí lạnh bắt đầu di chuyển về phía nam, đi xuyên qua lãnh thổ Trung Quốc trước khi tràn vào Việt Nam. Quá trình này chỉ diễn ra khi khối áp cao phát triển mạnh, tạo ra luồng khí lạnh cực mạnh di chuyển từ bắc xuống nam, định hình nên mùa đông lạnh giá đặc trưng cho khu vực phía bắc.
Ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc đến Việt Nam
Không chỉ làm mát, gió mùa Đông Bắc còn định hình sự phân hóa khí hậu theo hướng Bắc-Nam và Đông-Tây. Tại miền Bắc, mùa đông lạnh kéo dài khoảng 2-3 tháng, khi nhiệt độ chung giảm dưới 20 độ C, có nơi chạm mức 15 độ C, kèm theo hiện tượng sương muối hoặc băng giá ở vùng núi cao.
Khi di chuyển sâu vào trong, hệ thống gió suy yếu, khiến miền Bắc Trung Bộ đỡ lạnh hơn, riêng Huế chỉ còn cảm giác se lạnh. Tuy nhiên, luồng gió này sau khi đi qua biển sẽ tương tác với dãy Trường Sơn, tạo ra những trận mưa lớn ở sườn đón gió.
Ngược lại, vùng Nam Bộ hầu như không chịu ảnh hưởng trực tiếp, nơi đây duy trì thời tiết nóng khô, ổn định quanh năm dưới chi phối của Tín phong bán cầu Bắc. Về sức khỏe, nền khí hậu lạnh khô dễ dẫn đến các bệnh về hô hấp như cảm cúm, viêm họng, cùng tình trạng khô da; trong khi đó, độ ẩm lạnh kéo dài làm tăng nguy cơ đau khớp và viêm phổi.
Giao thông đối mặt với thách thức lớn do sương mù và mưa phùn che khuất tầm nhìn, còn ngư dân thì phải đối phó với gió mạnh cấp 6-7 trên Vịnh Bắc Bộ, kèm theo sóng cao tới 5 mét, đe dọa an toàn của tàu thuyền.
Cách sử dụng “Gió mùa đông-bắc” đúng chính tả
Việc chính tả đúng đắn thuật ngữ này trong văn bản chính thức và báo cáo khí tượng là gió mùa đông-bắc hoặc gió mùa Đông Bắc. Dấu gạch ngang tách bạch giữa yếu tố mùa (đông) và hướng (bắc).
Trong đời sống thường nhật, người ta hay gọi tắt là gió bấc, một cách diễn đạt ngắn gọn, phổ biến trong khẩu ngữ, giúp truyền tải rõ rệt cảm giác lạnh buốt. Cụm từ này linh hoạt xuất hiện trong nhiều hoàn cảnh. Chẳng hạn, trong thông tin dự báo: "Đêm nay gió mùa đông-bắc tràn về, nhiệt độ giảm sâu".
Hay trong những câu văn giàu hình ảnh: "Mỗi khi gió mùa đông-bắc thổi về, bà lại nhớ quê da diết". Một bảng đối chiếu từ đồng nghĩa và trái nghĩa cũng hữu ích để làm phong phú hóa vốn từ vựng: gió bấc, không khí lạnh, gió lạnh thuộc nhóm đồng nghĩa; ngược lại, gió mùa tây-nam, gió nồm, nắng nóng nằm ở nhóm trái nghĩa. Nắm chắc quy tắc sử dụng theo ngữ cảnh sẽ nâng cao độ chính xác khi thảo luận về các hiện tượng thời tiết.
Dự báo gió mùa Đông Bắc cuối tháng 10/2025
Từ đêm 26 sang ngày 27/10/2025, không khí lạnh tăng cường bao phủ toàn bộ khu vực miền Bắc và Bắc Trung Bộ. Thời tiết đêm và sáng sớm duy trì trạng thái rét nhẹ, tình trạng này càng rõ nét tại các đỉnh núi cao như Sa Pa hay Mẫu Sơn.
Về nhiệt độ, mức thấp nhất ghi nhận dao động từ 19 đến 22 độ C, trong khi những vùng núi có thể xuống dưới 16 độ C. Gió đông bắc thổi mạnh trên đất liền ở cấp 2–3, ven biển cấp 4, còn tại Vịnh Bắc Bộ thì gió đạt cấp 6, giật cấp 7–8 kèm sóng cao 2–3 mét gây biển động mạnh. Đợt thời tiết lạnh này dự kiến sẽ kéo dài đến hết ngày 28/10.
