Bạn có bao giờ tự hỏi vì sao mỗi đợt gió lạnh tràn về lại khiến cả miền Bắc quặn mình, trong khi miền Nam chỉ se lạnh nhẹ? Gió mùa đông bắc là khối khí lạnh từ vùng áp cao Xibia thổi theo hướng đông bắc vào mùa đông, gây gió mạnh và trời trở rét trên phần lớn lãnh thổ Việt Nam, đặc biệt là miền Bắc.

Định nghĩa

Gió mùa là loại gió thổi theo một thời gian nhất định trong năm, thay đổi hướng giữa hai mùa do sự dịch chuyển của các khối khí lớn. Gió mùa đông bắc là một phần của hệ thống gió mùa, đặc trưng bởi hướng thổi từ phía đông bắc xuống và mang theo không khí lạnh.

Nguồn gốc hình thành

Gió mùa đông bắc hình thành do sự chênh lệch nhiệt độ giữa vùng cực Bắc và các vùng nhiệt đới như Việt Nam. Khi áp suất không khí tại vùng Xibia tăng mạnh vào mùa đông, các khối khí lạnh sẽ dịch chuyển xuống phía Nam.

Cơ chế này diễn ra theo từng đợt. Khối khí lạnh di chuyển từ vùng áp cao lạnh thuộc Bắc Á, đi qua Mông Cổ và Trung Quốc trước khi tràn xuống Việt Nam. Không khí lạnh có khả năng xâm nhập xuống nước ta, làm thay đổi căn bản hệ thống gió đã tồn tại từ trước thành gió hướng lệch bắc.

Sự tương phản nhiệt độ giữa vùng cực và vùng nhiệt đới càng lớn thì các đợt gió càng mạnh, đặc biệt vào những tháng giữa mùa đông khi áp cao Xibia đạt đỉnh.

Thời gian hoạt động

Loại gió này thường hoạt động từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau. Mùa đông ở miền Bắc Việt Nam, đặc biệt là từ tháng 11 đến tháng 3, là thời gian mà gió mùa đông bắc hoạt động mạnh mẽ nhất.

Gió mùa đông bắc hoạt động chủ yếu ở phần lãnh thổ phía Bắc, từ vĩ tuyến 16 độ B trở ra. Dãy Bạch Mã chạy dọc biên giới giữa Bắc Trung Bộ và Nam Trung Bộ đóng vai trò như tấm chắn tự nhiên, làm suy yếu đáng kể sức gió trước khi vượt qua. Miền Nam ít chịu ảnh hưởng trực tiếp, chỉ có các đợt gió yếu tràn xa nhất mới tạo ra mùa gió khô ráo hoặc se lạnh nhẹ vào buổi sáng.

Đặc điểm thời tiết

Thời tiết đầu mùa đông bắc mang đặc điểm lạnh và khô hanh. Nhiệt độ giảm mạnh, không khí trong và ít ẩm. Thời kỳ này mưa rất hiếm, trời quang mây và tiết trời se se lạnh buổi sáng.

Cuối mùa, thời tiết chuyển sang lạnh và ẩm, thường đi kèm mưa phùn và hiện tượng nồm ẩm. Độ ẩm tăng cao khiến quần áo dễ mốc. Khi gió mùa đông bắc gặp front lạnh, hai hệ thống này hợp lưu gây mưa rét kéo dài, đặc biệt nguy hiểm cho người già và trẻ nhỏ.

Khi các đợt gió mạnh tràn xuống Việt Nam, nhiệt độ có thể giảm từ 5 đến 15°C chỉ trong thời gian ngắn. Miền Bắc chịu ảnh hưởng mạnh nhất, có khi rét đậm rét hại, ảnh hưởng đến cây trồng và vật nuôi. Vùng núi cao phía Bắc thậm chí chứng kiến nhiệt độ xuống dưới 0°C, xuất hiện sương muối hoặc băng giá. Các khu vực khác cũng ghi nhận mức giảm nhiệt khác biệt, tùy theo địa hình và độ cao.

Tên gọi và cách viết

Ở miền Bắc, gió này thường được gọi là gió bấc. Ở miền Nam, đặc biệt là vùng ven biển và đồng bằng sông Cửu Long, người dân gọi là gió chướng khi gió mùa đông bắc tràn xuống, gây sóng lớn và xâm nhập mặn.

Khi đo hướng gió khí tượng, hướng thổi chủ yếu là từ đông bắc (45 độ), nên tên chính xác theo thuật ngữ khoa học là gió mùa đông bắc.

Trong tài liệu khí tượng, thuật ngữ chính thức là "gió mùa Đông Bắc". Một số tác giả viết "gió mùa đông-bắc" với dấu gạch ngang để nhấn mạnh hai thành phần chỉ hướng, nhưng cách viết liền "đông bắc" cũng được chấp nhận rộng rãi.

Sự khác biệt giữa các loại gió

Khác với gió mùa đông bắc, gió mùa tây nam thổi từ hướng tây nam vào mùa hè, mang theo không khí nóng ẩm và mưa nhiều. Hai loại gió này tạo nên hai mùa khí hậu khác biệt ở Việt Nam.

Mẹo nhỏ cho người đọc

Mỗi khi có tin gió mùa đông bắc về, cách tốt nhất là kiểm tra nhiệt độ dự báo tại địa phương. Nếu nhiệt độ xuống thấp, chuẩn bị áo ấm và chăn dày, đặc biệt chú ý giữ ấm cho trẻ em và người già. Người già, trẻ nhỏ và người bệnh nền cần theo dõi sát nhiệt độ cơ thể. Nếu xuất hiện khó thở, đau ngực hoặc rối loạn vận động, cần đi khám ngay. Cuối mùa, mở cửa thông gió buổi trưa để giảm ẩm mốc.