Xâm nhập mặn là hiện tượng nước biển mang theo muối hòa tan xâm nhập sâu vào đất liền, làm thay đổi thành phần hóa học của đất và nguồn nước, gây thiệt hại nghiêm trọng cho nông nghiệp và đời sống sinh hoạt hàng ngày của người dân vùng ven biển.

Khái niệm xâm nhập mặn là gì?

Xâm nhập mặn là hiện tượng nước biển mang theo muối hòa tan di chuyển ngược dòng hoặc thấm sâu vào đất liền, làm thay đổi thành phần hóa học của đất và nguồn nước. Về mặt vật lý, nước mặn có tỷ trọng lớn hơn nước ngọt nên khi dòng chảy sông suối suy yếu, khối nước mặn sẽ chui xuống và thay thế nước ngọt trong các tầng chứa nước ven bờ. Hiện tượng này vốn là chu kỳ tự nhiên hàng năm, nhưng tần suất và phạm vi xâm nhập sâu đã tăng lên đáng kể do các yếu tố bất thường từ môi trường và con người.

Nguyên nhân tự nhiên và biến đổi khí hậu

Địa hình thấp trũng và hệ thống sông ngòi chằng chịt là điều kiện nền tảng khiến nước biển dễ dàng tràn sâu vào nội địa. Yếu tố kích hoạt chính là sự mất cân bằng áp lực nước ngọt: khi mùa khô kéo dài, lượng mưa suy giảm và nhiệt độ tăng làm bốc hơi mạnh, lưu lượng nước từ thượng nguồn đổ về hạ lưu giảm sút. Khi dòng chảy sông suối không đủ sức đẩy khối nước mặn ra biển, ranh giới cân bằng bị phá vỡ, nước mặn theo triều cường và dòng ngầm xâm lấn sâu. Biến đổi khí hậu làm trầm trọng hóa quy luật này qua hai cơ chế song song: băng tan ở cực làm mực nước biển dâng cao, tăng áp lực thủy tĩnh đẩy muối vào sâu; đồng thời, sự thay đổi chế độ mưa gia tăng tần suất hạn hán, khiến các con sông cạn kiệt nhanh hơn và mất đi khả năng "chống mặn" tự nhiên.

Tác động của hoạt động con người và khai thác nước ngầm

Con người đẩy nhanh tốc độ xâm nhập mặn qua ba hành vi khai thác thiếu cân bằng. Thứ nhất, khai thác nước ngầm ồ ạt cho sinh hoạt và sản xuất làm hạ thấp mực nước trong các tầng chứa đất, tạo khoảng trống áp lực hút nước mặn từ biển vào sâu. Thứ hai, việc xây dựng đập thủy điện và công trình thủy lợi dày đặc ở thượng nguồn giữ lại nước ngọt, cắt đứt dòng chảy tự nhiên đổ về hạ lưu, khiến sông ngòi cạn kiệt vào mùa khô. Thứ ba, phá rừng ngập mặn để mở rộng đất canh tác làm mất lớp đệm sinh thái chắn sóng và giữ nước, khiến bờ biển dễ bị xói lở và muối thấm sâu vào đất liền nhanh hơn.