mùa khô ở nam bộ là hiện tượng khí hậu đặc trưng bởi nền nhiệt cao và độ ẩm thấp, tuy nhiên thời gian gần đây thường xuất hiện thêm các đợt mưa trái mùa bất thường. Nguyên nhân chính bắt nguồn từ sự chi phối của tín phong bán cầu bắc kết hợp với pha lạnh la nina, tạo ra sự xen kẽ giữa nắng nóng gay gắt và mưa nhỏ lẻ, đồng thời kéo theo diễn biến xâm nhập mặn phức tạp tại đbscl.

Tín phong bán cầu bắc và cơ chế gây mùa khô

hiện tượng này hình thành chủ yếu do luồng gió tín phong bán cầu bắc chiếm ưu thế tuyệt đối từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau. luồng gió ổn định này bắt đầu từ đà nẵng (vĩ tuyến 16ºb) trở vào, thổi từ vùng áp cao cận nhiệt đới bán cầu bắc xuống phía nam, vượt qua đường xích đạo rồi tràn xuống khu vực miền nam. khác với gió mùa tây nam mang theo lượng hơi ẩm dồi dào từ biển đông và ấn độ dương vào mùa mưa, tín phong bán cầu bắc có độ ẩm thấp cùng hướng thổi không thuận lợi cho việc hình thành mây mưa.

khi di chuyển vào sâu trong đất liền, luồng gió này đã mất đi phần lớn độ ẩm nhờ dãy trường sơn chắn ngang gây mưa cho khu vực trung bộ. kết quả là miền nam rơi vào trạng thái khô hạn và nắng nóng kéo dài. sự ổn định của tín phong ngăn cản hoàn toàn sự xâm nhập của không khí lạnh hoặc các nhiễu động nhiệt đới, giải thích tại sao giai đoạn này thường kéo dài và ít bị gián đoạn, ngoại trừ các biến động do dao động khí hậu quy mô lớn.

La nina và nguyên nhân mưa trái mùa

mưa trái mùa xuất hiện bất thường trong thời kỳ khô hạn là hệ quả trực tiếp của pha la nina yếu. tổ chức khí tượng thế giới xác nhận nhiệt độ bề mặt biển vùng xích đạo thái bình dương đang mát hơn mức trung bình, tạo ra sự xen kẽ giữa các đợt nắng nóng gay gắt và những cơn mưa trái mùa liên tục. cuối tuần trước, nhiễu động gió đông đã kích hoạt một đợt mưa trái mùa kéo dài đến đầu tháng 3.

các địa phương chịu ảnh hưởng trực tiếp bao gồm thành phố hồ chí minh, đồng nai, bình phước, tây ninh, bình dương, bà rịa-vũng tàu, long an, tiền giang và vĩnh long. lượng mưa trong đợt này thuộc diện nhỏ và có diện hẹp, không gây mưa to bất thường trên diện rộng. đài khí tượng thủy văn khu vực miền nam dự báo các đợt mưa trái mùa này còn duy trì đến ngày 11.3, sau đó nắng nóng sẽ trở lại kéo dài đến ngày 16.3.

ngay sau đó, một đợt mưa trái mùa mới dự kiến xuất hiện. hiện tượng này chứng tỏ sự mất cân bằng khí quyển tạm thời đang can thiệp vào chu trình thời tiết thông thường của khu vực.

Diễn biến nhiệt độ và lượng mưa tháng 3–4

hai tháng này phản ánh rõ nét sự tác động kép giữa nền nhiệt mùa khô cao và các nhiễu động khí quyển yếu. tháng 3 đánh dấu giai đoạn nắng nóng gay gắt gia tăng, nhiệt độ phổ biến dao động 34–35 độ C, gây cảm giác rát da tại thành phố hồ chí minh.

khu vực miền đông ghi nhận khoảng 10–15 ngày nắng nóng, trong khi ven biên giới tây nam dao động từ 2–7 ngày. tổng lượng ngày nắng nóng ước tính thấp hơn mức trung bình nhiều năm khoảng 5–7 ngày, đồng thời nhiệt độ đỉnh điểm có thể chạm ngưỡng 37–38 độ C.

mưa trái mùa vẫn tiếp tục là yếu tố làm biến động nhiệt độ. tổng lượng mưa cao hơn so với trung bình nhiều năm phổ biến 20–50 mm, có nơi trên 70 mm, tương đương 10–40% so với trung bình.

tính chất mưa thường là rào hoặc giông ngắn vào buổi chiều tối, không đủ làm dịu nền nhiệt khô nóng. sang tháng 4, tổng lượng mưa cao hơn trung bình nhiều năm từ 10–30 mm, cho thấy xu hướng chuyển mùa chậm.

tháng 5, lượng mưa phổ biến cao hơn 5–15% so với trung bình cùng thời kỳ, đánh dấu sự chuyển giao rõ rệt sang mùa mưa.

Tác động đến xâm nhập mặn và mực nước sông

hiện tượng xâm nhập mặn trong thời kỳ khô hạn cũng diễn biến phức tạp dưới tác động của xả nước thượng nguồn và triều cường. trung tâm dự báo khí tượng thủy văn quốc gia ghi nhận các đập thủy điện thượng lưu sông mê kông tăng cường xả nước phục vụ phát điện, khiến mực nước tại các trạm thượng lưu cao hơn trung bình nhiều năm.

tại đbscl, mực nước sông tiền và sông hậu biến đổi theo thủy triều. đầu tháng 3, mực nước tại tân châu là 1,55 m và châu đốc là 1,75 m, cao hơn trung bình 0,2–0,35 m.

giai đoạn từ nay đến ngày 20.3, tình trạng mặn xâm nhập trên các nhánh sông tại đbscl sẽ tăng mạnh nhờ ảnh hưởng của đợt triều cường vào rằm tháng 2 âm lịch. mực nước triều cao đẩy mặn sâu vào nội đồng.

ranh giới mặn 4‰ tại hai cửa sông trọng điểm vàm cỏ đông cùng vàm cỏ tây nằm trong khoảng 40–52 km. tại sông hàm luông là 50–58 km, cổ chiên từ 40–48 km. sông hậu ghi nhận ranh mặn 4‰ xâm nhập từ 45–50 km.

các con số này cho thấy mức độ xâm nhập mặn cao hơn trung bình nhiều năm nhưng không gay gắt như năm 2015–2016 và mùa khô 2019–2020.

Dự báo xu hướng chuyển mùa

xu hướng thời tiết trong thời gian tới tiếp tục chịu ảnh hưởng của pha la nina yếu với khả năng chuyển sang trạng thái trung tính tăng lên. khả năng chuyển sang trạng thái trung tính tăng lên 60% trong tháng 3–5 và 70% trong tháng 4–6.2025.

sự chuyển dịch này sẽ dần ổn định hoàn lưu khí quyển, giảm bớt tính bất thường của mưa trái mùa. nắng nóng và mưa trái mùa sẽ tiếp tục xen kẽ trong tháng 3 và tháng 4.

khi bước sang cuối tháng 5, tình trạng mặn sẽ thuyên giảm do khu vực nam bộ chính thức chuyển sang mùa mưa. để ứng phó, người dân và ngành nông nghiệp cần chủ động tích trữ nước ngọt khi triều thấp. việc theo dõi sát các cảnh báo thời tiết và mực nước sông từ cơ quan chức năng giúp linh hoạt thích ứng với biến động khí hậu hiện tại.