Đợt rét kỷ lục miền Bắc từng ghi nhận là sự kiện thời tiết khắc nghiệt nhất trong 40 năm qua, với nhiệt độ xuống 1 độ C tại Mẫu Sơn, ảnh hưởng nghiêm trọng đến Bắc từ năm 2016 và 2022.

Bối cảnh và mức độ nghiêm trọng của đợt rét kỷ lục

Căn cứ vào cường độ lạnh cùng diện bao phủ, sự kiện này vượt trội so với các mốc trong 40 năm gần đây. Vào những ngày cuối tháng 2 năm 2022, Văn phòng thường trực Ban Chỉ đạo Quốc gia về phòng chống thiên tai thông báo khu vực miền Bắc chịu tác động của luồng không khí lạnh dữ dội nhất trong bốn thập kỷ. Đây là hiện tượng ít gặp, bởi số liệu cho thấy khoảng thời gian ấy thuộc nhóm 6 năm có nhiệt độ trung bình thấp nhất trong 40 năm.

Một kỷ lục khác được thiết lập vào đầu năm 2024. Sự kiện rét đậm, rét hại lan rộng này được xem là nghiêm trọng nhất từ sau đợt rét kỷ lục tháng 1 năm 2016. Hiện tượng băng giá dày đặc bao trùm diện rộng và tồn tại suốt nhiều ngày, khác biệt với việc chỉ xuất hiện vào ban đêm và sáng sớm như quy luật trước kia.

So với các đợt rét hại trong quá khứ, con số vật nuôi thiệt mạng minh chứng rõ nét cho mức độ khắc nghiệt. Trận rét kéo dài 38 ngày từ 14/1 đến 20/2/2008 đã cướp đi sinh mạng 138.000 con gia súc. Trận rét từ 3/1 đến 3/2/2011 (kéo dài 31 ngày) gây chết hơn 30.000 con. Trận rét từ 22 đến 28/1/2016 (7 ngày) khiến 36.600 con gia súc tử vong. Trận rét từ 7 đến 13/1/2021 làm hơn 2.300 con gia súc bị chết.

Diễn biến nhiệt độ và dự báo thời tiết chi tiết

Các đỉnh núi cao chứng kiến nhiệt độ sụt giảm mạnh, thậm chí xuống mức âm, trong khi nhiều khu vực khác vẫn giữ nền nhiệt thấp suốt nhiều ngày. Tại Mẫu Sơn thuộc Lạng Sơn, ngày 21/2/2022 ghi nhận con số -1 độ C, tạo nên kỷ lục lạnh nhất so với cùng kỳ các năm trước, vượt xa mức 1,8 độ C của đợt rét Tết Nhâm Dần (từ 29/1 đến 8/2). Khi đối chiếu với các năm 2008 (-2 độ C), 2011 (-3,6 độ C), 2016 (-5 độ C) và 2021 (-3,4 độ C), thì mức -1 độ C vào tháng 2 thực sự rất thấp.

Vào đầu tháng 1/2024, đỉnh Mẫu Sơn lại rơi xuống -2,9 độ C, đánh dấu mức nhiệt thấp nhất tính từ đầu mùa đông. Hiện tượng băng giá phủ kín cây cối, dây thép và xuất hiện dày đặc trong 3 ngày liên tiếp tại các đỉnh núi cao hơn 1.500m như Mẫu Sơn, Bình Liêu, Yên Tử, Phia Oắc, Mèo Vạc, Đồng Văn, Ô Quy Hồ, Y Tý, Fansipan.

Thời gian rét hại cũng kéo dài; đợt rét tháng 2/2022 diễn ra từ ngày 19/2 đến 22/2, với tình trạng rét hại còn tồn tại đến hết ngày 24-25/2. Đợt rét tháng 1/2024 kéo dài đến Chủ nhật 28/1.

Đặc điểm thời tiết là kiểu rét khô, nắng ban ngày và rét sâu về đêm. Nhiệt độ vùng đồng bằng phổ biến 6-9 độ C, vùng núi 2-5 độ C, vùng núi cao có nơi dưới 3 độ C. Khu vực Bắc Trung Bộ cũng giảm nhiệt mạnh, từ Quảng Bình đến Thừa Thiên – Huế trời xuất hiện rét đậm.

Nguyên nhân khí tượng học gây ra rét khốc liệt

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng rét khốc liệt là sự tương tác giữa đợt không khí lạnh rất mạnh tràn xuống nước ta vào đêm 18/2, sau đó tiếp tục được tăng cường trong ngày 19 và 20/2, cùng với một rãnh thấp thuộc đới gió Tây nằm ở độ cao 3.000-5.000m. Sự dịch chuyển của hệ thống này đã kích hoạt các cơn mưa rào kèm theo gió, làm cho nền nhiệt tại khu vực miền Bắc hạ thấp rõ rệt.

Dù việc xuất hiện rét đậm, rét hại là hiện tượng phổ biến trong thời kỳ chính đông ở miền Bắc, thì mức nhiệt độ ghi nhận được vào cuối tháng 2 năm nay lại khá bất thường. Cụ thể, từ đầu tháng 2 đến nay, miền Bắc đã trải qua 20 ngày rét với nhiệt độ trung bình ngày dưới 18 độ C, và Bắc Bộ cũng ghi nhận 15 ngày rét đậm, rét hại với nền nhiệt thấp hơn mức trung bình nhiều năm khoảng 1-2 độ C.

Tác động đến đời sống và thiệt hại về vật nuôi

Hiện tượng rét hại nghiêm trọng khiến hàng nghìn con vật nuôi tử vong và buộc nhiều khu vực phải đình chỉ hoạt động giảng dạy. Vào giữa tháng hai năm 2022, tình trạng rét đậm đã cướp đi sinh mạng của hơn 1.800 con vật ở vùng núi phía Bắc và Trung Bộ, bao gồm hơn 1.100 con trâu, 540 con bò cùng 205 con vật khác. Các địa phương chịu tổn thất nặng nề nhất trong đợt này gồm Điện Biên, Lào Cai, Hòa Bình, Lạng Sơn và Nghệ An.

Sau đó, vào ngày 26 tháng một năm 2024, đợt giá lạnh tiếp tục khiến tối thiểu 213 con vật chết, trong đó có 52 con trâu (phân bố tại Cao Bằng 38, Bắc Kạn 2, Lạng Sơn 9, Nghệ An 3), 27 con bò (Cao Bằng 13, Lạng Sơn 6, Nghệ An 8) cùng 48 con bê nghé.

Sự gián đoạn giáo dục cũng diễn ra trên diện rộng. Đầu năm 2022, mười lăm tỉnh thành đã cho học sinh nghỉ học để chuyển sang hình thức trực tuyến. Sang đầu năm 2024, hơn 32.000 em học sinh thuộc 96 trường tại Lào Cai phải tạm dừng đến lớp. Trong khi đó, tại Lạng Sơn, các cơ sở mầm non và tiểu học ngừng hoạt động, còn cấp trung học chuyển sang học trực tuyến.

Ngành du lịch cũng chịu tác động khi lượng lớn khách tìm đến Mẫu Sơn, Sa Pa, Y Tý để ngắm tuyết. Chính quyền địa phương đã phải tăng cường đảm bảo an toàn giao thông, trật tự an ninh và phân luồng phương tiện tại những đoạn đường trơn trượt.

Cảnh báo và biện pháp phòng tránh rét hiệu quả

Để hạn chế tác động của giá lạnh, bà con nên che chắn kỹ chuồng trại, tích trữ lương thực và hạn chế thả rông vật nuôi mỗi khi nền nhiệt hạ xuống dưới 10 độ C. Đối với cây trồng, việc làm nhà màng giữ ấm hoặc chuyển địa lan xuống khu vực thấp hơn là những biện pháp thiết thực.

Trong lĩnh vực giáo dục, các trường học cần rà soát, sửa chữa hệ thống đun nước nóng bằng trấu nhằm đảm bảo nguồn nước ấm cho học sinh bán trú. Ngành Nông nghiệp cũng khuyến cáo cần sớm có giải pháp bảo vệ mùa màng và vật nuôi trước diễn biến bất thường.

Về chính sách hỗ trợ, căn cứ Nghị định 02, các hộ bị thiệt hại do thiên tai đối với trâu, bò, ngựa dưới 6 tháng tuổi sẽ nhận mức hỗ trợ từ 500.000 đến 2.000.000 đồng/con; nếu trên 6 tháng tuổi, con số này tăng lên 2.100.000 – 6.000.000 đồng.

Riêng đối với bê cái hướng sữa, mức hỗ trợ áp dụng cho cá thể dưới 6 tháng tuổi là 1.000.000 – 3.000.000 đồng/con. Người dân vùng núi, trẻ em và người cao tuổi, cần chú trọng giữ ấm cơ thể và cập nhật thường xuyên thông tin khí tượng để sẵn sàng ứng phó với rét đậm, rét hại.