Thời điểm quan sát ánh sáng hoàng đạo tốt nhất là sau khi mặt trời lặn 1 đến 2 tiếng về phía Tây hoặc trước khi mặt trời mọc 1 đến 2 tiếng về phía Đông. Hiện tượng này đặc biệt rõ nét trong các tuần có hoạt động sao chổi hoặc bầu trời không có trăng.
Ánh sáng hoàng đạo là gì và nguyên nhân hình thành
Vào những lúc giao thoa giữa ngày và đêm, lúc Mặt Trời vừa khuất sau chân trời hướng Tây hoặc trước khi nó nhô lên ở hướng Đông, quan sát kỹ lưỡng có thể giúp ta nhận ra một quầng sáng yếu ớt trải dài theo đường hoàng đạo. Hiện tượng này duy trì trong khoảng thời gian từ 1 đến 2 giờ đồng hồ. Nguồn gốc của dải quang phổ này bắt nguồn từ lớp bụi vũ trụ nằm trên mặt phẳng quỹ đạo của hệ Mặt Trời.
Các hạt vật chất nhỏ bé này, vốn là tàn dư từ các sao chổi hay mảnh vỡ thiên thạch, luôn sẵn sàng phản chiếu tia nắng từ Mặt. Khi đứng trên Trái Đất mà ngắm nhìn, ta sẽ thấy hàng tỷ hạt bụi ấy cùng lúc khuếch tán ánh sáng, từ đó kiến tạo nên vệt sáng mờ ảo chạy dọc theo đường hoàng đạo.
Thời điểm quan sát lý tưởng theo ngày và giờ
Ở Bắc Bán cầu, bao gồm cả Việt Nam, khung giờ lý tưởng để ngắm nhìn hiện tượng này nằm trong khoảng từ giữa tháng 2 đến tháng 4 vào lúc chập tối, hoặc chuyển sang buổi sáng sớm trước khi mặt trời mọc vào khoảng giữa tháng 8 đến giữa tháng 10. Do vị trí địa lý gần xích đạo, đường hoàng đạo tại Việt Nam thường xuất hiện ở độ cao lớn so với chân trời, cho phép người quan sát có cơ hội chiêm ngưỡng vệt sáng này suốt cả năm.
Tuy nhiên, độ nghiêng của đường hoàng đạo so với mặt đất sẽ biến động theo từng mùa; cụ thể, vào mùa xuân, góc nghiêng đạt mức lớn nhất khiến vệt sáng trông như đứng thẳng và rõ ràng hơn hẳn. Để đảm bảo tầm nhìn tốt nhất, cần tránh quan sát vào những đêm trăng sáng vì ánh trăng mạnh sẽ làm lu mờ hiệu ứng của hiện tượng.
Sự khác biệt giữa ánh sáng hoàng đạo và hoàng hôn
Nhiều người lầm tưởng vệt sáng này là hoàng hôn bị kéo dài, nhưng thực chất hai hiện tượng này khác biệt hoàn toàn. Trong khi ánh hoàng hôn hình thành do khí quyển Trái Đất tán xạ ánh nắng trực tiếp từ Mặt Trời vừa lặn, mang sắc đỏ cam rồi nhanh chóng tan biến khi bóng tối ập đến, thì ánh sáng hoàng đạo lại xuất hiện khi bầu trời đã tối hẳn.
Khác với vị trí sát chân trời, vệt sáng này nghiêng theo đường hoàng đạo, phình rộng ở đáy và thon dần về phía đỉnh. Dù rực rỡ nhất khi gần Mặt Trời, nó chỉ hiện rõ nét khi ngôi sao ban ngày vừa khuất hoặc sắp mọc. Điểm đặc trưng của ánh sáng này là sắc trắng đục, lạnh hơn và duy trì ổn định trong suốt thời gian quan sát.
Cách phân biệt với ô nhiễm ánh sáng đô thị
Dù cùng mang màu sắc rực rỡ, ánh sáng hoàng đạo và ô nhiễm ánh sáng là hai khái niệm hoàn toàn đối lập. Trong khi ô nhiễm ánh sáng do con người gây ra, khiến bầu trời đêm trở nên trắng xóa và che lấp các chòm sao, thì ánh sáng hoàng đạo lại là hiện tượng thiên văn tự nhiên. Để nhận biết sự khác biệt này, điều kiện cần thiết là phải tìm đến những khu vực tối, khỏi các trung tâm đô thị, khu công nghiệp và ánh đèn đường.
Khi đứng ở nơi có tầm nhìn thoáng đãng, không bị che khuất bởi nhà cao tầng hoặc núi đồi, bạn mới có thể quan sát thấy vệt sáng tam giác đặc trưng của hoàng đạo. Hiện tượng này chỉ xuất hiện rõ nét trên bầu trời trong, không mây và vào những đêm không trăng; ngược lại, nếu bầu trời bị chiếu sáng bởi nguồn sáng nhân tạo, vệt sáng ấy sẽ hoàn toàn biến mất.
Hình dạng tam giác và vị trí trên bầu trời
Hiện tượng này tạo nên một cấu trúc hình tam cân rõ rệt, với phần đáy rộng áp sát đường chân trời và đỉnh nhọn dần lên cao theo trục nghiêng của hoàng đạo. Vệt sáng này luôn di chuyển song hành với quỹ đạo biểu kiến của Mặt Trời trên thiên cầu; người quan sát cần hướng tầm nhìn về hướng Tây khi trời tối hoặc hướng Đông vào buổi sáng để thấy nó rõ ràng ngay trên đầu các chòm sao hoàng đạo, chạy dọc theo dải Ngân Hà.
Nguyên nhân của hình thái này nằm ở sự phân bố mật độ vật chất: khu vực gần Mặt Trời chứa lượng bụi vũ trụ dày đặc nhất, trong khi các hạt bụi càng xa trung tâm hệ càng trở nên thưa thớt, khiến cường độ ánh sáng phản xạ suy giảm theo độ cao.
Lưu ý quan sát ở bán cầu bắc và nam
Vị trí quan sát khác biệt rõ rệt giữa hai bán cầu. Người ở Bán Bắc có thể ngắm thấy ánh sáng hoàng đạo vào buổi tối từ tháng 2 đến tháng 4, hoặc buổi sáng từ tháng 8 đến tháng 10, khi đường hoàng đạo nghiêng về phía đông nam, tạo góc nhìn thuận lợi.
Ngược lại, cư dân Bán Nam nên tìm kiếm hiện tượng này vào buổi tối; do đường hoàng đạo nghiêng theo hướng đối lập, vệt sáng sẽ xuất hiện thấp hơn và ngả về phía tây bắc. Để xác định chính xác thời điểm mọc, lặn của Mặt Trời cũng như vị trí đường hoàng đạo trên bầu trời đêm tại khu vực sinh sống, bạn nên sử dụng ứng dụng bản đồ sao Stellarium.
