Bão Yagi (bão số 3) là thảm họa khốc liệt nhất trong 70 năm qua, để lại bài học xương máu về công tác phòng chống thiên tai và chỉ đạo liên ngành. Thảm họa này phơi bày những tồn tại trong dự báo, hạ tầng và nguồn lực, đòi hỏi sự thay đổi căn bản trong nhận thức và hành động.

Tồn tại và nguyên nhân chính gây thiệt hại

  • Thiệt hại nhân mạng: 344 người chết/mất tích (chiếm ưu thế là sạt lở, lũ quét: 264 người) và 1.976 người bị thương. Kịch bản ứng phó vùng sâu, vùng xa bị chia cắt còn nhiều lỗ hổng.
  • Tư tưởng chủ quan: Cảnh báo thiếu cụ thể về mức độ thiệt hại thực tế. Người dân và đơn vị chưa triệt để chằng chống nhà cửa, gia cố công trình, biển quảng cáo, dẫn đến tốc mái, gãy đổ diện rộng.
  • Hạ tầng & Dự báo: Năng lực chống chịu nhà dân và công trình phòng chống thiên tai thấp. Giao thông thường xuyên sạt lở, ngập sâu, chia cắt. Dự báo lượng nước hồ đập/sông lớn thiếu chính xác do trang thiết bị hạn chế và đầu tư chưa tương xứng.
  • Nguồn lực & Ngân sách: Kinh phí phân tán, xử lý trọng điểm đê điều/hồ đập xung yếu kéo dài. Khu neo đậu tàu thuyền chỉ đáp ứng ~50% nhu cầu. Công tác phòng ngừa, lồng ghép PCTT vào phát triển KT-XH còn yếu, mới chỉ tập trung ứng phó khi sự cố xảy ra.

Hạn chế dự báo, cảnh báo và truyền thông

Công tác dự báo thiếu chính xác khi vận hành liên hồ chứa (đặc biệt hồ Thác Bà) chưa kịp thời, tin cậy. Các biến động vượt ngưỡng như gió giật cấp 17, mưa 700mm nằm ngoài dự báo sớm.

Truyền thông cảnh báo hiện nay thiếu tính trực quan, chưa đi kèm hình ảnh minh họa tác động cụ thể theo đối tượng (nhà ở, cây xanh, tàu thuyền), khiến người dân khó hình dung mức độ thiệt hại thực tế.

Bên cạnh đó, việc thiếu bản đồ nguy cơ sạt lở/lũ quét chi tiết tới từng thôn, bản gây khó khăn cho công tác di dời dân cư và chỉ đạo ứng phó tại chỗ.

Hạn chế về hạ tầng và nguồn lực ứng phó

Khả năng chống chịu của cơ sở hạ tầng nói chung, nhất là nhà dân, công trình phòng, chống thiên tai, còn thấp trước sức tàn phá của bão, lũ. Hệ thống giao thông thường xuyên xảy ra sạt lở, ngập sâu, chia cắt, làm tê liệt các trục đường chính.

Phương tiện, trang thiết bị phục vụ công tác ứng phó thiên tai, cứu hộ cứu nạn còn thiếu và yếu, nhất là khi xảy ra tình huống vùng sâu, vùng xa, vùng bị chia cắt. Khu neo đậu tàu thuyền công suất chỉ đạt khoảng 50% nhu cầu, gây rủi ro cao cho tàu thuyền khi bão đổ bộ.

Kinh phí bố trí cho công tác phòng, chống thiên tai còn hạn chế, phân tán. Việc này khiến việc xử lý các trọng điểm đê điều, hồ đập xung yếu bị kéo dài nhiều năm. Thiếu nguồn lực để thực hiện các chương trình, đề án, dự án phòng chống thiên tai quy mô lớn. Công tác phòng ngừa ít được quan tâm kể cả sau những đợt thiên tai lớn, dẫn đến tình trạng tái diễn các sự cố khi thiên tai lớn.

Chỉ đạo liên ngành và ứng phó khẩn cấp

Thủ tướng Chính phủ ban hành Công điện 86/CĐ-TTg (03/09/2024) yêu cầu triển khai ứng phó theo phương châm “bốn tại chỗ”, theo dõi sát diễn biến và dự báo.

Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà trực tiếp chỉ đạo liên ngành, trong khi Bộ trưởng và Chủ tịch UBND các địa phương chịu trách nhiệm chủ động, tuyệt đối không bị động, bất ngờ.

Chỉ đạo nhấn mạnh việc ứng dụng công nghệ trong điều hành, đồng thời yêu cầu cảnh báo phải trực quan, dễ hiểu, đảm bảo phủ sóng đến vùng sâu, vùng xa và khu vực bị chia cắt.

Phối hợp liên ngành theo Luật PCTT 2013 (sửa đổi 2020)

Luật Phòng, chống thiên tai 2013 (sửa đổi 2020) xác định rõ thẩm quyền, trách nhiệm và quy trình chỉ đạo liên ngành, đặc biệt trong tình huống khẩn cấp.

Các biện pháp ứng phó bao gồm: sơ tán người; di dời tàu thuyền và nuôi trồng thủy sản; gia cố nhà cửa, bệnh viện, trường học, kho tàng; bảo vệ sản xuất; xử lý sự cố công trình; kiểm soát khu vực nguy hiểm; duy trì giao thông, liên lạc; tìm kiếm cứu nạn; đảm bảo an ninh trật tự; huy động khẩn cấp nhân lực và vật tư.

Ban Chỉ đạo quốc gia về PCTT, Ủy ban QG tìm kiếm cứu nạn và Ban Chỉ huy các cấp có trách nhiệm quyết định lựa chọn biện pháp phù hợp. Phối hợp chặt chẽ giữa Bộ, ngành và địa phương là điều kiện tiên quyết để giảm thiểu thiệt hại.

Bài học sơ tán và chuẩn bị cộng đồng

Sơ tán sớm là biện pháp then chốt bảo vệ tính mạng, điển hình tại Lào Cai khi Trưởng thôn Kho Vàng (Bắc Hà) vận động 115 người sơ tán an toàn, cùng 142 cán bộ giáo viên và học sinh Trường Mường Hum (Bát Xát) di dời kịp thời trước khi sạt lở.

Sự vào cuộc của lực lượng quản lý đê, chính quyền địa phương và việc huy động đa nguồn lực (ngân sách, tổ chức, cá nhân) giúp đảm bảo an toàn đê điều và nhanh chóng khắc phục hậu quả.

Để chủ động ứng phó, người dân cần gia cố nhà cửa kỹ lưỡng, đặc biệt mái nhà và cửa kính; chuẩn bị sẵn túi sơ tán với đèn pin, radio, pin dự phòng, thuốc men, nước uống và tài liệu quan trọng; đồng thời theo dõi sát bản tin thời tiết và chấp hành nghiêm lệnh sơ tán khi có chỉ đạo.