Bị sét đánh không đồng nghĩa với tử vong, nhưng ranh giới giữa sự sống và cái chết nằm trong tay người chứng kiến. Theo các chuyên gia y tế, 90% nạn nhân có thể sống sót nếu được sơ cứu kịp thời trong 7 phút đầu tiên. Tuy nhiên, nhiều người vì sợ hãi hoặc thiếu kiến thức đã bỏ lỡ "thời gian vàng" này.
Đầu tiên, bạn cần gạt bỏ một lầm tưởng phổ biến: người bị sét đánh không còn dòng điện dư trên người. Bác sĩ Vũ Tường Lân, Trung tâm Cấp cứu A9 (Bệnh viện Bạch Mai) khẳng định, bạn hoàn toàn có thể chạm vào và cấp cứu ngay lập tức. Điều quan trọng là phải hành động nhanh, chính xác và kiên trì.
Nhận diện tình trạng và đảm bảo an toàn cho người sơ cứu
Để đảm bảo an toàn cho người sơ cứu và nạn nhân, cần ưu tiên đánh giá môi trường trước khi tiếp cận. Sét đánh là tình huống y tế khẩn cấp, đòi hỏi phản ứng nhanh chóng và chính xác.
Giai đoạn đầu tiên là xác định ý thức của nạn nhân bằng cách lay nhẹ, gọi tên hoặc vỗ vào vai. Nếu không có phản hồi, nạn nhân đã bất tỉnh. Tiếp theo, đánh giá hô hấp qua quan sát sự phập phồng của lồng ngực và lắng nghe hơi thở tại mũi nạn nhân. Sự xuất hiện của các cơn thở ngáp cá báo hiệu rối loạn nhịp thở hoặc ngừng thở bước.
Kế đến, kiểm tra mạch máu bằng cách đặt hai đến ba đầu ngón tay lên bờ trên của trụ giáp và trượt sang ngang để tìm động mạch cảnh. Việc không cảm nhận được mạch đập chứng tỏ bệnh nhân đã ngừng tuần hoàn.
Khi nhận thấy nạn nhân mất ý thức, ngưng hô hấp và không có mạch, cần lập tức tiến hành cấp cứu ngừng tuần hoàn. Trong quá trình này, di chuyển nạn nhân đến khu vực khô ráo, bằng phẳng là cần thiết. Tuy nhiên, phải thận trọng: nếu nghi ngờ chấn thương vùng đầu, cổ hoặc lưng (do ngã hoặc lực tác động mạnh), tuyệt đối không di dời nạn nhân trừ khi môi trường hiện tại quá nguy hiểm. Hành động di chuyển sai cách có thể dẫn đến tổn thương cột sống vĩnh viễn.
Quy trình sơ cứu cơ bản: Hô hấp nhân tạo và ép tim ngoài lồng ngực
Ngừng tim, ngưng thở là lúc bạn phải thay thế chức năng tim phổi bằng đôi tay. Đây chính là hồi sinh tim phổi (CPR), phương pháp cứu chữa hiệu quả.
Kỹ thuật ép tim ngoài lồng ngực
Điều quan trọng của ép tim là tạo áp lực đủ mạnh để máu vẫn lưu thông đến não và các cơ quan quan trọng.
Bạn cần đặt nạn nhân nằm ngửa trên mặt phẳng cứng. Đặt gót bàn tay lên phần giữa ngực của nạn nhân (nửa dưới xương ức), bàn tay còn lại chồng lên và đan các ngón tay vào nhau. Giữ thẳng cánh tay, dùng trọng lượng cơ thể để ép xuống.
Theo khuyến cáo của bác sĩ Vũ Tường Lân, bạn cần ép lún lồng ngực khoảng 5cm, không quá 6cm. Tốc độ ép phải duy trì ở mức 100 đến 120 lần trên 1 phút. Cứ ép tim liên tục cho đến khi đội cứu hộ 115 đến trợ giúp hoặc nạn nhân tự thở lại.
Đối với trẻ em, kỹ thuật này cần điều chỉnh linh hoạt. Với trẻ dưới 1 tuổi, chỉ dùng lực của 2 ngón tay người lớn ấn mạnh vào khu vực nửa dưới xương ức. Trẻ từ 1-8 tuổi dùng lực của 1 bàn tay. Độ lõm lồng ngực tạo ra nên từ 1/3 đến 1/2 chiều sâu lồng ngực là vừa đủ.
Nếu bạn ngại việc áp miệng thổi ngạt hoặc không có kỹ năng hô hấp nhân tạo, Hiệp hội Tim mạch Mỹ khuyến nghị áp dụng Hands-Only CPR, tức là chỉ cần ấn tim liên tục. Điều này vẫn giúp duy trì lưu lượng máu đến não trong giai đoạn đầu.
Kỹ thuật hà hơi thổi ngạt
Nếu bạn được huấn luyện hoặc tự tin thực hiện, hà hơi thổi ngạt kết hợp ép tim sẽ tăng tỷ lệ sống sót.
Đầu tiên, hãy đảm bảo đường thở thông thoáng. Moi đờm, nước dãi, thức ăn hoặc răng giả trong miệng ra. Đặt đầu nạn nhân hơi ngửa ra phía sau để lưỡi không bị thụt vào gây tắc nghẽn.
Người cứu ngồi bên cạnh đầu, dùng một tay bịt mũi nạn nhân, tay kia giữ cằm để mở miệng. Hít một hơi thật sâu, sau đó ghé sát miệng vào miệng nạn nhân và thổi mạnh sao cho lồng ngực nạn nhân phồng lên. Thổi trong khoảng 1 giây.
Tỷ lệ phối hợp chuẩn là 30 lần ép tim liền sau đó là 2 lần hà hơi thổi ngạt. Lặp lại chu kỳ này không ngừng nghỉ. Trong trường hợp có 2 người sơ cứu, có thể áp dụng tỷ lệ 15 lần ép tim và 2 lần thổi ngạt.
Mục tiêu là duy trì quá trình này cho đến khi nạn nhân tự thở được, có mạch đập, hoặc có ý kiến quyết định từ bác sĩ. Nhiều trường hợp tưởng như đã chết nhưng vẫn được cứu sống nhờ sự kiên trì của người sơ cứu trong suốt 60-90 phút.
Xử lý các vết thương vật lý: Bỏng và gãy xương do sét đánh
Sau khi đảm bảo hô hấp và tuần hoàn, việc xử lý các chấn thương vật lý đi kèm là bước tiếp theo cần thiết. Sét đánh tác động như một dòng điện nhiệt độ cao, gây bỏng da nghiêm trọng, thường đi kèm với những tổn thương nội tạng tiềm ẩn khiến tình trạng trở nên phức tạp hơn so với các loại bỏng thông thường.
Đối với nạn nhân còn tỉnh táo, cần kiểm tra kỹ lưỡng vùng da bị tổn thương và vệ sinh sạch sẽ. Để giảm đau và hạn chế sưng, có thể chườm khăn lạnh hoặc ngâm vùng bị bỏng trong nước mát, tuyệt đối tránh chườm đá trực tiếp lên vết thương hở. Song song đó, nếu nghi ngờ có chấn thương đầu hoặc cổ sưng nề, máu tụ, cần cố định chặt chẽ cột sống cổ và lưng để ngăn ngừa tổn thương dây thần kinh thêm.
Về mặt cơ xương khớp, nạn nhân thường đối mặt với gãy xương, trật khớp hoặc vỡ xương sọ. Một đặc điểm lâm sàng phổ biến là tình trạng liệt tạm thời, xảy ra ở khoảng 2/3 số trường hợp. Khi phát hiện gãy xương, bắt buộc phải cố định vững chắc chi bị thương bằng nẹp hoặc vật liệu cứng trước khi tiến hành di chuyển; tuyệt đối không tự ý nắn chỉnh xương nếu không có chuyên môn.
Ngoài ra, các tổn thương như thủng màng nhĩ (kèm đau, điếc, chóng mặt) hoặc tổn thương mắt (nhìn mờ, đục thủy tinh thể) cũng có thể xuất hiện ngay hoặc muộn hơn. Vì vậy, dù nạn nhân đã phục hồi ý thức, việc đưa đến cơ sở y tế để theo dõi vẫn là yêu cầu bắt buộc.
Nguyên nhân và tác hại của dòng điện sét đối với cơ thể
Để hiểu rõ hơn về cách sơ cứu, bạn cần nắm bắt cơ chế gây hại của dòng điện sét. Sét là sự phóng điện giữa các đám mây mang điện tích trái dấu hoặc giữa mây và đất. Cường độ dòng điện có thể lên tới hàng triệu volt, nhiệt độ lên tới hàng nghìn độ C.
Dòng điện chạy qua cơ thể con người gây ra ba tác động chính:
Thứ nhất, tác dụng điện phân. Dòng điện phân hủy các chất lỏng trong cơ thể, máu, phá vỡ các thành phần tế bào và mô.
Thứ hai, tác dụng kích thích. Dòng điện kích thích các tế bào thần kinh, gây co giật cơ bắp, cơ tim và cơ phổi. Sự co giật này có thể làm ngừng hoàn toàn hoạt động của tim và phổi, dẫn đến tử vong nhanh chóng.
Thứ ba, tác dụng nhiệt. Nhiệt độ cao do dòng điện gây ra có thể làm nóng chảy vật liệu, gây bỏng nặng và tổn thương mô sâu bên trong.
Dòng điện truyền qua não sẽ phá hoại trực tiếp hệ thần kinh trung ương, gây mất ý thức, lú lẫn hoặc các di chứng thần kinh lâu dài.
Có nhiều hình thức sét đánh: đánh thẳng vào nạn nhân, đánh tạt ngang (khi nạn nhân đứng cạnh vật bị sét đánh), hoặc điện thế bước (khi dòng điện lan truyền trên mặt đất). Trong đó, sét đánh thẳng là nguy hiểm nhất, tỷ lệ tử vong có thể lên tới 80%.
Phòng tránh sét đánh và biện pháp an toàn khi gặp giông bão
Biết cách sơ cứu là quan trọng, nhưng phòng tránh mới là biện pháp hiệu quả nhất. Các chuyên gia khí tượng, Việt Nam có thể có 2 triệu cú sét đánh xuống đất mỗi năm.
Khi thấy trời có dấu hiệu mưa giông, biện pháp tránh sét tốt nhất là về nhà. Khu vực an toàn để tránh sét là tòa nhà hoặc công sở có lắp đặt hệ thống chống sét.
Trong nhà, bạn cần tránh xa cửa sổ, cửa ra vào, các đồ dùng điện và các chỗ ẩm ướt như buồng tắm, bể nước. Rút phích cắm các thiết bị điện và ăng-ten tivi để tránh sét lan truyền qua đường dây điện.
Nếu đang ở ngoài trời và không kịp tìm nơi trú ẩn:
- Tránh xa các vật dụng kim loại như xe đạp, máy móc, hàng rào sắt.
- Không trú mưa dưới các gốc cây to, cây cao đơn độc.
- Không đứng thành nhóm người gần nhau.
- Nếu cảm thấy tóc dựng đứng lên (dấu hiệu điện tích tích tụ), bạn cần lập tức ngồi xuống, co chân, lấy tay che tai. Tuyệt đối không nằm xuống đất hay đặt tay lên đất.
- Tìm vị trí thấp nhất có thể, chân nhón lên sao cho phần tiếp xúc với đất là ít nhất.
Sau khi cơn giông qua đi, cần chờ ít nhất 30 phút trước khi trở lại hoạt động bình thường.
Việc trang bị kiến thức sơ cứu giúp bạn cứu người và giảm thiểu hoảng loạn trong tình huống khẩn cấp. Hãy nhớ rằng, mỗi phút trôi qua không được can thiệp làm giảm 10% cơ hội sống sót của nạn nhân. Hành động ngay lập tức, chính xác và kiên trì là chìa khóa để cứu sống một sinh mạng.
