Đợt Rét Kỷ Lục Miền Bắc Từng Ghi Nhận: Đại Hàn Lịch Sử, Băng Tuyết & Bài Học Nông Nghiệp

Đợt rét kỷ lục miền Bắc từng ghi nhận khốc liệt nhất trong lịch sử hiện đại diễn ra vào cuối tháng 1 năm 2016 và đợt rét lịch sử 38 ngày năm 2008, khi khối không khí lạnh cực mạnh từ vùng Siberia tràn sâu xuống phương nam khiến tuyết rơi dày đặc trên đỉnh Mẫu Sơn, Fansipan, Sa Pa, Ba Vì và nền nhiệt Hà Nội rớt xuống đáy 5.4°C làm đảo lộn hoàn toàn đời sống và sản xuất nông nghiệp.

Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, nhưng nhờ vị trí địa lý nằm sát lục địa Á – Âu rộng lớn và có các cánh cung núi đón gió đông bắc, miền Bắc trở thành khu vực duy nhất của nước ta trải qua một mùa đông thực thụ. Mùa đông miền Bắc thường đi kèm những đợt gió mùa đông bắc mang theo cái rét “cắt da cắt thịt”. Tuy nhiên, có những năm thiên nhiên đã tạo nên những hiện tượng thời tiết cực đoan vượt xa mọi quy luật thông thường, biến các vùng núi cao thành xứ sở băng tuyết và nhấn chìm toàn bộ đồng bằng trong những đợt rét đậm rét hại kéo dài chưa từng thấy.

Bài viết này sẽ tái hiện chi tiết những đợt rét kỷ lục chấn động nhất trong hơn 40 năm qua, mổ xẻ nguyên nhân khí tượng học của hiện tượng bão tuyết và rét sâu tại miền Bắc, so sánh với các đặc trưng khí hậu vùng miền và tổng kết những bài học kinh nghiệm ứng phó thiên tai giá trị cho tương lai.

Tái hiện hai đợt rét kỷ lục khốc liệt nhất trong lịch sử khí tượng miền Bắc

Khi nhắc đến những cơn ác mộng mùa đông tại miền Bắc, hai sự kiện thời tiết năm 2008 và năm 2016 luôn được xem là những mốc chuẩn lịch sử không thể nào quên:

1. Đợt rét đậm, rét hại kỷ lục kéo dài 38 ngày đêm (Tháng 1 – Tháng 2/2008)

Kéo dài liên tục từ ngày 14/01 đến tận 20/02/2008, đây là đợt rét đậm, rét hại có thời gian duy trì dài nhất trong lịch sử quan trắc khí tượng của Việt Nam. Suốt 38 ngày đêm không một ngày nào hửng nắng, toàn bộ Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ chìm trong bầu không khí xám xịt, rét buốt và mưa phùn lất phất.

Nhiệt độ trung bình ngày tại vùng đồng bằng sông Hồng liên tục duy trì ở mức dưới 10°C, còn tại vùng núi cao thường xuyên dao động từ 0°C đến 4°C. Đợt rét lịch sử này đã cướp đi sinh mạng của hơn 200.000 con trâu bò, làm chết rụi hơn 150.000 hécta mạ xuân và lúa mới cấy, gây thiệt hại kinh tế hàng ngàn tỷ đồng. Sự kiện này là minh chứng rõ rệt nhất cho sự khốc liệt của thời kỳ rét đậm rét hại kéo dài trong mùa đông miền Bắc.

2. Đợt rét lịch sử “Đại hàn thế kỷ” và tuyết rơi diện rộng (Cuối tháng 1/2016)

Nếu đợt rét năm 2008 giữ kỷ lục về thời gian kéo dài thì đợt rét cuối tháng 1 năm 2016 lại phá vỡ mọi kỷ lục về cường độ giảm nhiệt tuyệt đối. Bắt đầu tràn về từ ngày 22/01/2016, một khối không khí lạnh có cường độ mạnh chưa từng thấy đã đổ bộ xuống toàn bộ miền Bắc.

Nhiệt độ đo được tại đỉnh Mẫu Sơn (Lạng Sơn) tụt xuống mức kỷ lục -5.0°C; tại Sa Pa (Lào Cai) là -4.2°C; Tam Đảo (Vĩnh Phúc) rớt xuống -1.0°C. Ngay tại trung tâm thủ đô Hà Nội, nhiệt độ quan trắc tại trạm Láng đã rớt xuống mức 5.4°C vào sáng ngày 24/01/2016 – mức nhiệt thấp nhất ghi nhận tại Hà Nội trong suốt gần 40 năm qua. Hiện tượng băng tuyết không chỉ phủ trắng các đỉnh núi cao quen thuộc như Mẫu Sơn, Fansipan, Sa Pa mà còn xuất hiện ở những nơi chưa từng thấy tuyết trong lịch sử như vườn quốc gia Ba Vì (Hà Nội), Tam Đảo (Vĩnh Phúc), Đồng Văn, Mèo Vạc (Hà Giang), thậm chí lan tới tận vùng núi Quỳ Châu (Nghệ An).

Cơ chế khí tượng học: Vì sao miền Bắc lại xuất hiện những đợt rét cực đoan như vậy?

Để tạo ra một đợt rét kỷ lục với cường độ hạ nhiệt sâu và diện rộng, bầu khí quyển đòi hỏi sự hội tụ của nhiều hình thế thời tiết dị thường quy mô hành tinh:

1. Sự bùng nổ của khối áp cao cực đới Siberia

Vùng đất Siberia (Liên bang Nga) vào mùa đông là nơi tích tụ khối không khí lạnh khổng lồ do băng tuyết bao phủ và đêm vùng cực kéo dài. Trong các đợt rét kỷ lục, tâm áp cao Siberia tăng áp cực đại lên tới trên 1060 – 1070 hPa. Khi áp cao này bị dồn nén đến mức cực hạn và vỡ ra, nó phóng một lưỡi áp cao khổng lồ tràn thẳng xuống phương nam với tốc độ di chuyển kinh hoàng, mang theo toàn bộ khối khí khô lạnh từ vĩ độ cao xuống tận vĩ độ nhiệt đới của Việt Nam.

2. Hoàn lưu rãnh gió Tây trên mực 5000 mét

Bên cạnh tầng thấp bị không khí lạnh chiếm đóng, ở tầng khí quyển trên cao (khoảng 3000 – 5000 mét), dòng siết gió tây phát sinh một rãnh áp thấp sâu di chuyển từ lục địa châu Á sang. Rãnh gió tây này đưa hơi ẩm từ vịnh Bengal sang, kết hợp với tầng không khí lạnh bên dưới tạo nên một tầng mây đối lưu dầy đặc. Đây chính là “công thức hoàn hảo” biến mưa tuyết thành hiện thực: hơi ẩm ngưng tụ thành tinh thể đá ở tầng cao, rơi qua tầng không khí âm độ bên dưới mà không bị tan chảy, tạo nên những trận mưa tuyết dày hàng chục centimet tại Sa Pa và Mẫu Sơn.

3. Địa hình hình nan quạt mở rộng cửa đón gió phương Bắc

Cấu trúc địa hình của miền Bắc đóng vai trò là “chiếc phễu khổng lồ” hút gió lạnh. Bốn cánh cung núi lớn gồm Cánh cung Sông Gâm, Ngân Sơn, Bắc Sơn và Đông Triều đều mở rộng về phía bắc và chụm đầu lại ở dãy Tam Đảo. Khối không khí lạnh phương bắc khi tràn xuống không gặp bất kỳ chướng ngại vật nào cản trở, ngược lại còn bị các hẻm núi dẫn thẳng vào lòng đồng bằng Bắc Bộ, giúp khối khí giữ nguyên vẹn cường độ băng giá mà không bị biến tính nhiều.

Phân biệt rét đậm, rét hại và tiêu chuẩn khí tượng Việt Nam

Trong các bản tin dự báo thời tiết của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, các khái niệm rét được định nghĩa chuẩn xác theo nhiệt độ trung bình ngày (Ttb):

• Rét đậm: Khi nhiệt độ trung bình ngày của một khu vực giảm xuống từ 13°C đến 15°C. Ở mức nhiệt này, người dân đã cảm thấy lạnh buốt rõ rệt, phải mặc áo ấm dày khi ra ngoài.
• Rét hại: Khi nhiệt độ trung bình ngày giảm xuống dưới 13°C. Rét hại gây nguy hiểm trực tiếp cho sức khỏe con người, đặc biệt là người già và trẻ nhỏ, đồng thời đe dọa sinh mạng của đàn gia súc và mạ non. Chi tiết về cơ chế và biện pháp phòng vệ được trình bày tại ngưỡng nhiệt độ và tiêu chuẩn rét đậm rét hại diện rộng.

Sự xuất hiện của các đợt rét khắc nghiệt này chính là một cấu thành tạo nên nét đặc trưng bốn mùa rõ rệt của khí hậu miền Bắc, mang lại tính độc đáo sinh thái mà không một vùng lãnh thổ nào khác ở nước ta có được.

Tác động tàn phá của các đợt rét kỷ lục đến nông nghiệp và sinh hoạt

Những con số tổn thất sau mỗi đợt rét đậm, rét hại kỷ lục là bài học đắt giá cho công tác phòng chống thiên tai:

1. Thiệt hại nghiêm trọng cho đàn đại gia súc

Khi nhiệt độ ngoài trời xuống dưới 5°C – 7°C, cơ thể trâu bò không thể duy trì thân nhiệt ổn định nếu không được che chắn và cung cấp đủ thức ăn giàu tinh bột. Hàng chục ngàn con trâu, bò bị cước chân, ngã quỵ và chết rét trong các chuồng trại hở gió hoặc khi bị thả rông trên rừng. Do đó, việc triển khai đồng bộ các biện pháp cấp bách bảo vệ đàn vật nuôi trong đợt rét đậm đã trở thành quy định bắt buộc đối với mọi địa phương miền núi.

2. Chết rụi mạ non vụ đông xuân và đóng băng rau màu

Nhiệt độ nước ruộng dưới 10°C khiến rễ mạ non bị nghẹt, không hút được dinh dưỡng và thối hỏng hàng loạt. Sương muối và băng giá bao phủ lên bắp cải, su hào, hoa màu làm vỡ cấu trúc tế bào lá, khiến cả cánh đồng thối rữa chỉ sau vài ngày nắng hửng trở lại. Toàn bộ lịch gieo cấy lúa xuân của các tỉnh đồng bằng phải tạm dừng hoặc cấy lại từ đầu, tiêu tốn lượng lớn giống thóc dự trữ quốc gia.

3. Bệnh lý tim mạch, đột quỵ và gián đoạn đời sống học sinh

Nhiệt độ giảm sâu đột ngột làm co mạch máu ngoại vi, huyết áp tăng vọt dẫn đến số lượng bệnh nhân cao tuổi nhập viện vì tai biến mạch máu não và nhồi máu cơ tim tăng gấp 2 – 3 lần. Trẻ nhỏ dễ mắc các chứng viêm phổi, viêm tiểu phế quản cấp. Hàng triệu học sinh mầm non và tiểu học tại miền Bắc phải nghỉ học nhiều ngày liên tiếp theo quy định khi nhiệt độ dưới 10°C.

Bảng số liệu các mốc nhiệt độ thấp nhất kỷ lục từng ghi nhận tại miền Bắc

Bảng thống kê quan trắc các mức nhiệt đáy lịch sử tại các trạm khí tượng tiêu biểu miền Bắc trong đợt rét năm 2016 và các năm lịch sử:

Kinh nghiệm vàng phòng chống rét hại và giảm thiểu thiệt hại

Từ những bài học đắt giá của các đợt thiên tai lịch sử, các biện pháp kỹ thuật sau đây đã được chuẩn hóa và áp dụng rộng rãi:

1. Nguyên tắc chăm sóc và bảo vệ sức khỏe con người

• Giữ ấm 5 vị trí xung yếu trên cơ thể: Khi trời rét hại dưới 10°C, bắt buộc phải giữ ấm cổ, ngực, lưng, bàn chân và đầu. Tránh ra ngoài trời vào sáng sớm khi sương muối còn dày đặc.
• Tuyệt đối không sưởi ấm bằng than tổ ong trong phòng kín: Đây là nguyên nhân hàng đầu gây ngộ độc khí CO (Carbon Monoxide) dẫn đến tử vong thương tâm mùa đông. Nên sử dụng máy sưởi dầu, đèn sưởi gốm hoặc lò sưởi điện có điều khiển nhiệt an toàn.
• Tăng cường dinh dưỡng giàu năng lượng: Bổ sung các món ăn ấm nóng, giàu protein và vitamin, uống nước gừng mật ong ấm để kích thích tuần hoàn máu ngoại vi.

2. Kỹ thuật bảo vệ đàn gia súc và đồng ruộng

• Kiên quyết nuôi nhốt trâu bò trong chuồng kín gió: Khi nhiệt độ dưới 12°C, tuyệt đối không chăn thả gia súc ra bãi cỏ hay sườn núi. Dùng bạt dứa quây kín xung quanh chuồng nuôi, lót rơm khô dày dưới nền chuồng và may áo ấm bằng bao tải gai cho trâu bò.
• Cho gia súc ăn đủ thức ăn ủ chua và nước muối ấm: Nấu cháo ấm trộn cám gạo kết hợp nước muối pha loãng 1% để cung cấp năng lượng trao đổi giúp trâu bò chống chọi qua đêm giá rét. Tăng cường dự trữ rơm khô và thức ăn ủ men sinh học từ thân ngô, cỏ voi từ trước mùa đông.
• Che phủ nilon cho mạ non và bơm nước giữ ấm: Luôn duy trì mức nước nông từ 2 – 3 cm ngập chân ruộng mạ để điều hòa nhiệt đất, kết hợp làm vòm khung tre che phủ nilon trắng 100% diện tích mạ mới gieo. Tuyệt đối không bón đạm urê cho mạ non trong những ngày nhiệt độ dưới 15°C vì sẽ làm lá non mềm yếu và dễ bị cháy rét.
• Rửa sương muối cho hoa màu vào buổi sáng: Dùng thùng tưới hoặc hệ thống phun mưa phun rửa sạch các hạt sương muối đọng trên mặt lá trước khi mặt trời mọc để ngăn hiện tượng thấu kính hội tụ ánh sáng làm cháy lá cục bộ khi nắng hửng.

Hỏi đáp thường gặp về các đợt rét kỷ lục ở miền Bắc (FAQ)