Hải Phòng Có Hay Bị Bão Không? Ngập Lụt Đô Thị Và Triều Cường

Hải Phòng là một trong những địa phương ven biển miền Bắc có tần suất chịu ảnh hưởng trực tiếp từ bão và áp thấp nhiệt đới cao nhất cả nước, bình quân hứng chịu từ 1 đến 2 cơn bão mỗi năm kèm theo nguy cơ kép về ngập lụt đô thị do triều cường dâng cao và sạt lở đê kè ven biển. Nằm ở vị trí cửa ngõ hướng trọn mặt ra vịnh Bắc Bộ với đường bờ biển dài trên 125km, Hải Phòng phản ánh rõ nét đặc điểm hoàn lưu khí quyển vùng ven biển Đông Bắc Bộ. Mỗi khi bão đổ bộ, sự kết hợp giữa gió bão cuồng phong cấp 11 – 14, lượng mưa cực đoan dồn dập và hiện tượng nước dâng do bão (Storm Surge) đè nén dòng chảy tiêu thoát nước tự nhiên, đẩy các tuyến phố trung tâm nội đô và các khu vực ven đảo Cát Bà, Đồ Sơn vào tình thế ngập úng nghiêm trọng.

1. Thực tế tần suất và quy luật đổ bộ của bão tại Hải Phòng

Hải Phòng nằm ở đáy của “phễu đón bão” vịnh Bắc Bộ. Về mặt địa lý khí tượng, vịnh Bắc Bộ có hình dạng như một cánh quạt mở rộng về phía nam Biển Đông và thu hẹp dần về phía bắc. Các cơn bão nhiệt đới sau khi vượt qua quần đảo Hoàng Sa hoặc đảo Hải Nam (Trung Quốc) thường có xu hướng bẻ hướng di chuyển theo hướng Tây Bắc hoặc Tây Tây Bắc, đâm thẳng vào dải bờ biển từ Quảng Ninh đến Hải Phòng và Thái Bình.

Theo chuỗi số liệu thống kê khí tượng trong hơn 60 năm qua của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, bình quân mỗi năm có khoảng 1,5 cơn bão hoặc áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng trực tiếp đến thành phố Hải Phòng. Có những năm hoạt động bão đặc biệt dồn dập như năm 1996, 2005, 2012 và gần đây nhất là năm 2024 với siêu bão số 3 (Yagi) đổ bộ tàn phá nặng nề. Mùa bão tại Hải Phòng bắt đầu sớm nhất từ cuối tháng 5 và kết thúc muộn vào đầu tháng 11, nhưng tập trung tới 75% số cơn bão vào ba tháng đỉnh điểm gồm tháng 7, tháng 8 và tháng 9.

Đặc tính của các cơn bão đổ bộ vào Hải Phòng là thời gian di chuyển trên vùng biển ấm vịnh Bắc Bộ đủ dài để tích tụ năng lượng, duy trì cường độ gió bão ở cấp rất mạnh từ cấp 11 đến cấp 14, giật trên cấp 15. Hoàn lưu bão bao trùm một vùng bán kính rộng lớn hàng trăm km, kéo theo những trận mưa lớn xối xả do hoàn lưu bão nhiệt đới gây ra với tổng lượng mưa từ 200mm đến 450mm chỉ trong vòng 24 đến 36 giờ.

2. Cơ chế ngập lụt đô thị Hải Phòng: Khi mưa bão gặp triều cường kỷ lục

Hiện tượng ngập lụt tại các đô thị nội thành Hải Phòng (như quận Hồng Bàng, Ngô Quyền, Lê Chân, Hải An) không đơn thuần xuất phát từ lượng mưa lớn, mà là kết quả của sự cộng hưởng phức tạp giữa ba nhân tố:

1. Nước dâng do bão (Storm Surge)

Khi tâm bão áp sát bờ biển, áp suất khí quyển giảm cực sâu kết hợp lực hút của gió xoáy dồn ép lượng nước biển khổng lồ tràn vào ven bờ. Hiện tượng nước dâng do bão tại Hải Phòng có thể nâng mực nước biển tĩnh lên cao từ 1,5m đến 3,0m so với mức bình thường. Nước biển tràn qua các tuyến đê biển xung yếu tại Cát Hải, Đình Vũ, Đồ Sơn, nhấn chìm các vùng đầm bãi nuôi thủy sản và đường sá ven vịnh.

2. Chế độ nhật triều thuần nhất biên độ lớn

Trạm Hải văn Hòn Dấu ghi nhận Hải Phòng có biên độ thủy triều nhật triều lớn nhất cả nước, chênh lệch giữa mực nước lớn và nước ròng trong ngày có thể lên tới 4,0m. Nếu thời điểm bão đổ bộ trùng đúng vào kỳ triều cường (rơi vào những ngày đầu tháng hoặc rằm âm lịch), mực nước tổng cộng tại cửa sông Cấm và Lạch Tray có thể vượt báo động 3. Lúc này, toàn bộ các cửa xả cống thoát nước tự chảy của thành phố đều bị đóng chặt hoặc bị nước biển tràn ngược vào qua hệ thống van ngăn triều.

3. Địa hình trũng thấp và tốc độ đô thị hóa nhanh

Khu vực nội đô Hải Phòng có cao độ nền địa hình tự nhiên tương đối thấp, nhiều khu dân cư cũ chỉ cao từ 1,2m đến 1,8m so với mực nước biển chuẩn Hải Phòng. Tốc độ đô thị hóa nhanh chóng làm giảm đáng kể diện tích các hồ điều hòa (như hồ Tiêu Giao, hồ Quần Ngựa, hồ Tam Bạc) và bê tông hóa bề mặt, khiến hệ số thấm nước tự nhiên giảm sút nghiêm trọng. Khi mưa bão dồn dập trên 100mm/h, hệ thống cống thoát nước bị quá tải hoàn toàn, gây ngập úng sâu trên diện rộng từ 0,3m đến 0,8m trên các tuyến phố Cầu Đất, Lương Khánh Thiện, Tô Hiệu, An Dương.

3. Nguy cơ sạt lở đất đá và sụt lún sườn dốc tại huyện đảo Cát Bà

Bên cạnh nguy cơ ngập lụt ở đồng bằng ven biển, địa hình núi đá vôi karst tại quần đảo Cát Bà đối mặt với rủi ro sạt lở đất đá vô cùng nguy hiểm mỗi khi mưa bão kéo dài:

• Cấu trúc địa chất đá vôi nứt nẻ: Các dãy núi đá vôi dựng đứng dọc theo tuyến đường xuyên đảo Cát Bà và khu vực thị trấn Cát Bà có độ dốc từ 45 đến 70 độ. Quá trình phong hóa lâu năm tạo ra nhiều vết nứt sâu. Khi mưa bão trút xuống hàng trăm mm nước, nước ngấm vào khe nứt làm tăng áp lực lỗ rỗng và giảm ma sát trượt của các khối đá tảng.
• Hiện tượng đá lăn và sạt trượt taluy âm, taluy dương: Trong các trận bão lớn, hàng nghìn mét khối đất đá từ đỉnh núi có thể đổ sập xuống lòng đường, gây chia cắt giao thông hoàn toàn giữa trung tâm thị trấn Cát Bà và bến phà Cái Viềng. Nhiều khu dân cư sinh sống dưới chân vách đá vôi đối mặt với hiểm họa sập đổ công trình.
• Sạt lở bờ biển và xói lở bãi tắm: Sóng lớn kết hợp dòng chảy xiết trong bão gây xói lở chân các vách đá ven vịnh Lan Hạ, làm biến dạng các bãi tắm cát tự nhiên tại Cát Cò 1, Cát Cò 2 và phá hủy hạ tầng kè du lịch ven biển.

4. Bảng phân loại cấp độ bão, hiểm họa triều dâng và kịch bản ứng phó tại Hải Phòng

Dưới đây là bảng chuẩn hóa các cấp độ gió bão, đặc điểm nước dâng do bão và các hành động ứng phó khẩn cấp của chính quyền và người dân thành phố Cảng:

5. Kế hoạch phòng chống và giảm nhẹ rủi ro bão lũ của chính quyền Hải Phòng

Trước tác động ngày càng cực đoan của biến đổi khí hậu toàn cầu, thành phố Hải Phòng đã và đang chủ động triển khai đồng bộ các giải pháp công trình và phi công trình để bảo vệ sự an toàn của người dân và huyết mạch kinh tế cảng biển:

1. Củng cố hệ thống đê biển và âu tàu trú tránh bão

Thành phố đã đầu tư hàng nghìn tỷ đồng nâng cấp tuyến đê biển cấp I và cấp II dài hàng chục km tại Cát Hải, Tiên Lãng, Kiến Thụy và Đồ Sơn. Các tuyến đê được kiên cố hóa bằng bê tông đúc sẵn chịu sóng cấp 10 – 12. Hệ thống các âu tàu tránh trú bão hiện đại tại Cát Bà (khu vực Bến Bèo, vụng Tùng Vụng), Bạch Long Vĩ và Đồ Sơn có sức chứa hàng nghìn phương tiện tàu thuyền khai thác hải sản xa bờ vào neo đậu an toàn.

2. Nâng cấp hệ thống tiêu thoát nước và trạm bơm chống ngập nội đô

Dự án thoát nước và vệ sinh môi trường đô thị Hải Phòng đã xây dựng nhiều trạm bơm tiêu thoát nước cưỡng bức công suất lớn như trạm bơm Vĩnh Niệm, Máy Đèn, cầu Rào xả thẳng ra các sông Lạch Tray và sông Cấm. Cải tạo, nạo vét các tuyến kênh mương thoát nước trục chính như kênh An Kim Hải, mương Thượng Lý, kênh Đồng Hòa nhằm gia tăng khả năng tiêu thoát nước tự nhiên khi triều rút.

3. Xây dựng bản đồ cảnh báo sạt lở đất đá ứng dụng công nghệ số

Sở Tài nguyên và Môi trường Hải Phòng phối hợp cùng các viện nghiên cứu địa chất thiết lập hệ thống cảnh báo sớm sạt trượt sườn dốc dọc tuyến đường trục Cát Bà. Các điểm có nguy cơ cao được gia cố bằng lưới thép neo đá, tường chắn bê tông rọ đá và lắp đặt cảm biến dịch chuyển đo biến dạng đất đá theo thời gian thực.

6. Cẩm nang an toàn bắt buộc cho người dân và doanh nghiệp mùa mưa bão Hải Phòng

Để bảo vệ tính mạng và tài sản khi có thông tin bão đổ bộ hoặc mưa lớn ngập lụt, mỗi gia đình và doanh nghiệp trên địa bàn thành phố cần tuân thủ nghiêm ngặt các hướng dẫn sau:

• Trước khi bão đổ bộ (Giai đoạn chuẩn bị từ 24 – 48 giờ): Kiểm tra gia cố mái nhà, cửa kính bằng băng keo chữ X hoặc nẹp gỗ; chặt tỉa cành cây lớn xung quanh khuôn viên; kê cao tài sản, thiết bị điện lên tầng 2 hoặc bục cao trên 1m; chuẩn bị lương thực khô, nước uống đóng chai, đèn pin, pin sạc dự phòng đủ dùng trong ít nhất 3 – 5 ngày; di dời ô tô, xe máy đến các bãi gửi xe cao ráo, tránh các tầng hầm tòa nhà trũng.
• Trong khi bão đổ bộ (Giai đoạn tâm bão quét qua): Tuyệt đối không rời khỏi nhà hoặc nơi trú ẩn kiên cố; không đứng gần cửa sổ kính, vách tường yếu hoặc dưới các gốc cây to ven đường; cắt toàn bộ nguồn điện dân dụng để phòng ngừa nguy cơ chập cháy nổ hoặc điện giật khi nước ngập vào nhà; lưu ý hiện tượng “mắt bão” khi gió đột ngột lặng yên nhưng sau đó sẽ đổi hướng giật dữ dội trở lại.
• Sau khi bão tan (Giai đoạn khắc phục sự cố): Chú ý quan sát nguy cơ dây điện đứt rơi xuống vũng nước ngập gây rò rỉ điện; không di chuyển qua các tuyến đường ngập sâu có dòng nước xiết hoặc các cung đèo dốc đá sụt lở tại Cát Bà; khẩn trương vệ sinh khử trùng môi trường, bể chứa nước ăn bằng Cloramin B để phòng tránh dịch bệnh truyền nhiễm lây qua nguồn nước.

Câu hỏi thường gặp về bão và ngập lụt tại Hải Phòng