Hội Nghị COP Về Khí Hậu Bàn Những Gì? Các Cam Kết Toàn Cầu

Hội nghị COP về khí hậu bàn những gì là tâm điểm quan tâm của toàn cầu, nơi nguyên thủ quốc gia của gần 200 quốc gia nhóm họp thường niên nhằm đánh giá tiến trình thực thi Công ước khung Liên Hợp Quốc về Biến đổi Khí hậu (UNFCCC) và thương thảo các hiệp ước cắt giảm khí nhà kính mang tính ràng buộc pháp lý. Từ mục tiêu giữ nhiệt độ Trái Đất không vượt quá ngưỡng 1,5 độ C, cam kết đạt mức phát thải ròng bằng không Net Zero vào năm 2050, đến việc thành lập Quỹ Tổn thất và Thiệt hại hỗ trợ các nước nghèo, các kỳ COP định hình trực tiếp chính sách năng lượng, chuyển dịch xanh và cuộc chiến chống biến đổi khí hậu trên quy mô toàn cầu.

Bản Chất Pháp Lý Và Lịch Sử Hình Thành Của Hội Nghị COP

COP là từ viết tắt của “Conference of the Parties” – Hội nghị các Bên tham gia Công ước khung của Liên Hợp Quốc về Biến đổi Khí hậu (UNFCCC). Công ước UNFCCC được thông qua tại Hội nghị Thượng đỉnh Trái Đất ở Rio de Janeiro (Brazil) vào năm 1992 với mục tiêu tối hậu là ổn định nồng độ các loại khí nhà kính trong khí quyển ở mức có thể ngăn ngừa sự can thiệp nguy hiểm của con người vào hệ thống khí hậu địa cầu.

Kể từ kỳ họp đầu tiên COP1 diễn ra tại Berlin (Đức) vào năm 1995 dưới sự chủ trì của Bộ trưởng Môi trường Đức khi đó là bà Angela Merkel, hội nghị COP được tổ chức luân phiên hàng năm tại các thành phố khác nhau trên thế giới. Đây là diễn đàn ngoại giao đa phương lớn nhất hành tinh, quy tụ không chỉ các nguyên thủ quốc gia và bộ trưởng môi trường mà còn có sự tham gia của hàng chục nghìn nhà khoa học khí hậu, tổ chức phi chính phủ, lãnh đạo các tập đoàn năng lượng đa quốc gia và các nhà hoạt động xã hội vì môi trường.

4 Trụ Cột Đàm Phán Cốt Lõi Trên Bàn Nghị Sự Của Các Kỳ COP

Mỗi kỳ họp COP kéo dài khoảng hai tuần với hàng trăm phiên thảo luận thâu đêm. Dù nghị trình cụ thể có thể thay đổi theo từng năm, các cuộc đàm phán luôn xoay quanh 4 trụ cột chiến lược sống còn:

1. Giảm Nhẹ Phát Thải Khí Nhà Kính (Mitigation)

Đây là trọng tâm gây tranh cãi gay gắt nhất giữa các quốc gia. Mục tiêu là buộc các nước phát thải lớn (như Mỹ, Trung Quốc, Liên minh Châu Âu, Ấn Độ) phải cắt giảm lượng phát thải khí CO2, khí Metan (CH4) và các hợp chất Flo (F-gases). Đích đến tối hậu là giữ cho mức tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu không vượt quá 2 độ C, và lý tưởng nhất là kiềm chế ở ngưỡng giữ ấm nhiệt độ 1,5 độ C toàn cầu so với thời kỳ tiền công nghiệp nhằm ngăn chặn những thảm họa khí hậu không thể đảo ngược.

Các giải pháp đàm phán giảm nhẹ bao gồm loại bỏ dần nhiệt điện than (phase-out / phase-down coal), thúc đẩy năng lượng tái tạo (điện gió, điện mặt trời, hydro xanh), chấm dứt nạn phá rừng tự nhiên và nâng cấp hiệu suất năng lượng trong ngành công nghiệp nặng.

2. Thích Ứng Với Biến Đổi Khí Hậu (Adaptation)

Biến đổi khí hậu không còn là nguy cơ tương lai mà đang diễn ra tàn khốc ngay trong hiện tại. Ngay cả khi toàn nhân loại ngừng phát thải khí nhà kính ngay ngày mai, nhiệt độ Trái Đất vẫn sẽ tiếp tục ấm lên trong nhiều thập kỷ tới do lượng khí thải đã tích tụ trong khí quyển suốt hơn một thế kỷ qua. Trụ cột thích ứng tập trung hỗ trợ các quốc gia dễ bị tổn thương xây dựng các công trình đê biển kiên cố, cải tạo hệ thống thoát nước đô thị chống ngập, phát triển giống cây trồng chịu hạn mặn và thiết lập hệ thống cảnh báo sớm thiên tai.

3. Tài Chính Khí Hậu (Climate Finance)

Ai sẽ trả tiền cho công cuộc chuyển đổi xanh? Đây là mấu chốt của mọi bế tắc ngoại giao. Tại kỳ COP15 ở Copenhagen năm 2009, các quốc gia phát triển đã cam kết huy động 100 tỷ USD mỗi năm từ năm 2020 để hỗ trợ các nước đang phát triển giảm phát thải và thích ứng. Tuy nhiên, cam kết này đã bị chậm trễ nhiều năm, gây nên sự mất lòng tin sâu sắc giữa hai khối Bắc Bán cầu giàu có và Nam Bán cầu nghèo khó.

4. Quỹ Tổn Thất Và Thiệt Hại (Loss and Damage Fund)

Nhiều thảm họa khí hậu cực đoan như bão lũ siêu cấp, nước biển dâng nhấn chìm các đảo quốc Thái Bình Dương hay sa mạc hóa tại Châu Phi đã vượt qua ngưỡng con người có thể thích ứng. Các nước đang phát triển đòi hỏi các quốc gia công nghiệp phát triển phải bồi thường cho những tổn thất và thiệt hại không thể phục hồi này. Sau nhiều thập kỷ giằng co, Quỹ Tổn thất và Thiệt hại đã chính thức được thông qua mang tính lịch sử tại kỳ họp COP27 ở Ai Cập và hoàn thiện quy chế vận hành tại COP28 ở Dubai.

Hồi Chuông Báo Động Từ Các Báo Cáo Khoa Học IPCC

Mỗi bước tiến trên bàn đàm phán COP đều được soi rọi bởi những bằng chứng khoa học đanh thép từ Ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC). Bạn có thể tìm hiểu chi tiết các luận cứ thực chứng trong công bố khoa học của báo cáo khí hậu IPCC để hiểu vì sao các nhà khoa học liên tục thúc giục giới chính trị gia phải hành động khẩn cấp.

IPCC khẳng định hoạt động đốt nhiên liệu hóa thạch của con người là nguyên nhân chắc chắn 100% làm nhiệt độ hành tinh tăng thêm 1,1 đến 1,2 độ C. Hệ lụy trực tiếp là sự xuất hiện liên tiếp của các kỷ lục các năm nóng nhất trong lịch sử Trái Đất, làm băng tan ở hai cực, kích hoạt các sóng nhiệt chết người và làm biến đổi hoàn toàn quy luật mưa lũ toàn cầu.

Tại Việt Nam, các tỉnh duyên hải miền Trung là nơi gánh chịu trực tiếp sự bất thường của khí hậu cực đoan. Khi theo dõi thời tiết Đà Nẵng hôm nay, người dân thành phố biển thường xuyên chứng kiến những trận mưa ngập lịch sử cục bộ kết hợp với bão lũ dồn dập vào mùa thu đông, phản ánh rõ nét tính cấp bách của các cam kết chống biến đổi khí hậu được bàn thảo tại COP.

Bảng Tiến Trình Các Kỳ Hội Nghị Thượng Đỉnh COP Mang Tính Bước Ngoặt

Dưới đây là bảng số liệu lịch sử tổng hợp các kỳ hội nghị COP quan trọng nhất định hình trật tự khí hậu toàn cầu từ cuối thế kỷ 20 đến nay:

Thị Trường Tín Chỉ Carbon Toàn Cầu Theo Điều 6 Thỏa Thuận Paris

Một trong những thành tựu kỹ thuật phức tạp nhất đạt được sự đồng thuận qua các kỳ COP26 và COP28 là việc hoàn thiện bộ quy tắc hướng dẫn thực thi Điều 6 của Thỏa thuận Paris. Điều khoản này thiết lập khuôn khổ pháp lý quốc tế cho phép các quốc gia và doanh nghiệp trao đổi, mua bán kết quả giảm phát thải khí nhà kính (được gọi là Kết quả Giảm nhẹ Chuyển nhượng Quốc tế – ITMOs).

Cơ chế này mở ra cơ hội kinh tế khổng lồ cho các quốc gia giàu tài nguyên rừng và tiềm năng năng lượng tái tạo như Việt Nam. Thông qua các dự án bảo vệ rừng tự nhiên (REDD+), phát triển năng lượng sinh khối và trồng rừng ngập mặn ven biển, các tổ chức có thể đo đạc, thẩm định và cấp tín chỉ carbon tiêu chuẩn quốc tế (như Verra VCS hay Gold Standard) để bán lại cho các tập đoàn đa quốc gia có nhu cầu bù đắp dấu chân carbon (Carbon Offsetting). Nguồn thu ngoại tệ này sau đó được tái đầu tư trực tiếp vào đời sống của người dân bản địa bảo vệ rừng.

Cơ Chế CBAM Của Liên Minh Châu Âu Và Áp Lực Chuyển Đổi Xanh

Hội nghị COP không chỉ là những tuyên bố chính trị trừu tượng mà ngày càng gắn liền với các công cụ kinh tế thương mại có tính thực thi cao. Điển hình nhất là Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) của Liên minh Châu Âu (EU) – công cụ thuế carbon đầu tiên trên thế giới được hình thành dựa trên tinh thần giảm phát thải của các kỳ COP.

Theo cơ chế CBAM, các doanh nghiệp xuất khẩu các mặt hàng thâm dụng năng lượng (như sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón và điện) vào thị trường châu Âu bắt buộc phải kê khai lượng khí thải phát sinh trong toàn bộ quy trình sản xuất và mua chứng chỉ CBAM tương ứng nếu quốc gia sản xuất chưa áp dụng thuế carbon nội địa. Điều này buộc các nhà máy sản xuất tại Việt Nam phải nhanh chóng chuyển đổi công nghệ, loại bỏ lò hơi đốt than và chuyển sang sử dụng điện mặt trời mái nhà nếu không muốn bị đánh thuế nặng nề làm mất sức cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.

Cam Kết Lịch Sử Của Việt Nam Tại COP26 Và Hành Động Đột Phá

Dấu mốc mang tính bước ngoặt đưa Việt Nam trở thành tâm điểm của truyền thông quốc tế chính là bài phát biểu của Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính tại Hội nghị thượng đỉnh COP26 ở Glasgow (Vương quốc Anh) vào tháng 11 năm 2021. Mặc dù là một quốc gia đang phát triển với nguồn lực còn nhiều khó khăn, Việt Nam đã mạnh mẽ tuyên bố cam kết lộ trình phát thải ròng bằng 0 Net Zero vào năm 2050.

Cam kết này đã được thể chế hóa thành hành động quyết liệt trong nước suốt những năm qua:

• Ký kết Thỏa thuận Đối tác Chuyển dịch Năng lượng Công bằng (JETP): Huy động gói tài chính quốc tế trị giá 15,5 tỷ USD từ các nước G7 để hỗ trợ chuyển đổi từ nhà máy nhiệt điện than sang các nguồn điện gió ngoài khơi, điện mặt trời và năng lượng sinh khối.
• Thông qua Quy hoạch Điện VIII: Cắt giảm hàng chục dự án nhiệt điện than công suất hàng nghìn Megawatt, ưu tiên phát triển điện gió và lưu trữ năng lượng.
• Đề án 1 triệu hécta lúa chất lượng cao phát thải thấp: Triển khai tại Đồng bằng sông Cửu Long áp dụng quy trình tưới ngập khô xen kẽ (AWD) để cắt giảm phát thải khí Metan, hướng tới bán tín chỉ carbon lúa gạo ra thị trường quốc tế.

Câu Hỏi Thường Gặp Về Hội Nghị Thượng Đỉnh COP (FAQ)