Sapo: Sự chênh lệch trong lịch thời vụ đông xuân hè thu khác nhau ra sao phụ thuộc chủ yếu vào điều kiện khí hậu và nguồn nước của từng khu vực. Khu vực Đồng bằng sông Hồng thường bố trí hai vụ chính với khung thời gian ổn định, trong khi các tỉnh thuộc vùng Cửu Long, Hồng, Long, Nam và Việt lại linh hoạt hơn với ba vụ: đông, xuân, hè và thu.
Việc xác định thời điểm gieo sạ không theo một khuôn mẫu chung mà phải căn cứ vào dòng chảy thủy văn, chu kỳ mưa nắng và đặc tính đất đai cụ thể của mỗi địa phương.
Sự phân chia mùa vụ giữa các miền
Khí hậu phân hóa theo chiều Bắc – Nam khiến lịch thời vụ trồng lúa ở mỗi vùng có những đặc thù riêng, phụ thuộc vào chế độ nước, nhiệt và tập quán canh tác. Tại Đồng bằng sông Hồng, người dân chủ yếu làm hai vụ chiêm xuân và mùa. Vụ chiêm xuân gieo cấy từ cuối tháng 10 đến đầu tháng 11, thu hoạch vào khoảng tháng 3 đến tháng 5 năm sau.
Thời kỳ này trời lạnh, khô, nên cần giống chịu rét và hệ thống tưới tiêu chủ động. Vụ mùa ở Bắc Bộ thường gieo từ cuối tháng 5, thu hoạch giữa tháng 11. Tuỳ biến động khí hậu, vụ này có thể sớm, trung hoặc muộn, với thời gian sinh trưởng từ ngắn ngày đến hơn 120 ngày.
Ngược lại, Đồng bằng sông Cửu Long tận dụng điều kiện thủy văn để bố trí ba vụ: đông xuân, hè thu và mùa. Vụ đông xuân xuống giống từ tháng 11, tháng 12, thu hoạch đầu tháng 4. Vụ hè thu gieo trồng đầu tháng 4, kết thúc giữa tháng 8. Vụ mùa bắt đầu từ tháng 5, tháng 6 và thu hoạch vào tháng 11.
Duyên hải miền Trung và Đông Nam Bộ cũng áp dụng mô hình ba vụ, nhưng lệch pha so với miền Bắc. Duyên hải miền Trung có vụ đông xuân (cuối tháng 10 đến tháng 4), vụ hè thu (cuối tháng 4 đến cuối tháng 9) và vụ mùa (cuối tháng 5 đến tháng 11). Đông Nam Bộ gieo đông xuân trễ hơn, khoảng tháng 12 để tránh mưa bão.
Hè thu bắt đầu cuối tháng 4, tháng 5. Vụ mùa ở đây linh hoạt hơn, thường gieo vào tháng 7, tháng 8 tùy dự báo mưa. Kế hoạch sản xuất vụ Đông Xuân 2025–2026 tại khu vực phía Nam được điều chỉnh sát với dòng chảy thủy văn, ưu tiên các vùng có nguồn nước ổn định để tránh xâm nhập mặn.
Vụ hè thu – vị trí trong chu kỳ mùa vụ nông nghiệp
Trong lịch thời vụ, vụ hè thu là giai đoạn thứ hai của chu trình sản xuất, nối liền giữa vụ đông xuân và vụ mùa. Thời điểm xuống giống thường rơi vào khoảng cuối tháng 4 đến tháng 5, với lịch thu hoạch dự kiến diễn ra vào tháng 8 và tháng 9. Điều kiện khí hậu nắng nóng cùng mưa đầu mùa giúp cây lúa sinh trưởng nhanh chóng, tuy nhiên cũng đặt ra thách thức về nguy cơ ngập úng và xâm nhập mặn tại các khu vực thiếu hệ thống đê bao chủ động.
Độ ẩm cao là môi trường lý tưởng để các đối tượng sâu bệnh như rầy nâu, đạo ôn và sâu cuốn lá bùng phát mạnh. Để giảm thiểu rủi ro và rút ngắn thời gian sinh trưởng, nông dân thường lựa chọn các giống lúa ngắn ngày, có khả năng chống chịu sâu bệnh và hạn tốt như OM 18, OM 5451, Đài thơm 8, Jasmine 85. Việc phân chia diện tích xuống giống thành nhiều đợt cũng giúp bà con linh hoạt hơn trong công tác bón phân và phòng trừ dịch hại.
Vụ mùa lúa ở đông nam bộ và đồng bằng sông hồng
Lịch trình và kỹ thuật canh tác lúa vụ mùa tại hai vùng Đồng bằng sông Hồng và Đông Nam Bộ có sự khác biệt rõ rệt do đặc thù khí hậu. Tại khu vực Bắc, Đồng bằng sông Hồng, vụ mùa được coi là vụ thu hoạch chính sau chiêm xuân.
Bà con nông dân thường gieo sạ vào cuối tháng 5, lựa chọn các giống ngắn ngày hoặc trung bình để giảm thiểu rủi ro từ thời tiết chuyển mùa. Thời điểm thu hoạch rơi vào giữa tháng 11, trùng khớp với lúc gió mùa đông bắc bắt đầu hoạt động. Năng suất của vụ này chịu ảnh hưởng lớn bởi khả năng tích lũy dinh dưỡng trong giai đoạn giao thoa mưa nắng.
Ngược lại, Đông Nam Bộ có lịch gieo trồng linh hoạt hơn, thường bắt đầu từ tháng 7 đến tháng 8. Khu vực Nam này không chịu tác động trực tiếp của rét đậm như miền Bắc, nên thời gian sinh trưởng của lúa có thể kéo dài hơn.
Vụ mùa ở đây thường được bố trí sau khi thu hoạch vụ hè thu, giúp tận dụng độ ẩm đất còn sót lại và chuẩn bị mặt bằng cho vụ đông xuân sắp tới. Tuy nhiên, biến động khí hậu gần đây đã buộc nhiều địa phương phải điều chỉnh lịch gieo sạ để tránh những đợt mưa lũ bất thường vào cuối mùa.
Thu hoạch và quy trình sau mùa vụ
Để tăng năng suất và hạn chế tổn thất, việc thu hoạch được lên kế hoạch chặt chẽ. Vụ hè thu thường được tiến hành từ cuối tháng 8 đến đầu tháng 9, trong khi vụ mùa tại cả hai miền Bắc và Nam sẽ hoàn tất vào khoảng giữa tháng 11.
Ngay sau khi gặt xong, nông dân tiến hành cải tạo đồng ruộng bằng cách làm đất sớm nhằm phơi ải, tiêu diệt sâu bệnh tồn dư và khơi thông hệ thống mương rãnh để sẵn sàng cho vụ gieo trồng tiếp theo. Song song đó, công tác bảo quản lúa cũng được chú trọng đúng chuẩn độ ẩm, ngăn ngừa nấm mốc phát triển và duy trì giá trị thương phẩm của hạt.
Khoa học công nghệ trong canh tác
Khoa học công nghệ đang dần thay đổi phương thức canh tác truyền thống. Cơ giới hóa trong gieo sạ, bón phân và phun thuốc giúp tiết kiệm thời gian, giảm sức lao động và tăng độ đồng đều của đồng ruộng. Áp dụng kỹ thuật gieo sạ thưa, chỉ 60–70 kg hạt/ha, giúp cây lúa thông thoáng, giảm chi phí giống và nâng cao năng suất. Giám sát dịch hại bằng công nghệ dự báo thời tiết và theo dõi đồng ruộng cũng giúp nông dân chủ động phòng trừ, tránh thiệt hại lớn do sâu bệnh bùng phát.
