Ô nhiễm không khí là hiện tượng bầu khí quyển bị thay đổi thành phần do sự xuất hiện của các chất lạ hoặc sự thay đổi tỷ lệ các thành phần bình thường, gây hại cho sức khỏe con người và sinh vật. Bài viết này cung cấp thông tin về nguồn gốc phát sinh, mức độ ảnh hưởng và các biện pháp phòng ngừa cần thiết để hạn chế rủi ro.

Ô nhiễm không khí là gì? Định nghĩa khoa học và phân loại

Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ô nhiễm không khí là hiện tượng khí quyển Trái Đất bị tích tụ các chất độc hại với nồng độ vượt ngưỡng an toàn, gây tác động tiêu cực trực tiếp đến sức khỏe con người cũng như hệ sinh thái. Về bản chất, khi hỗn hợp khí tự nhiên bị biến đổi bởi các khí lạ, khói bụi hoặc hơi độc, bầu không khí trở nên nguy hiểm thay vì trong lành.

Các chất gây ô nhiễm được chia thành hai nhóm dựa trên nguồn gốc hình thành. Nhóm ô nhiễm sơ cấp gồm những chất thải trực tiếp từ nguồn phát sinh như ống xả xe cộ, nhà máy hoặc quá trình đốt nhiên liệu. Các chất điển hình trong nhóm này bao gồm sulfur dioxide (SO2), oxide của ni-tơ (NOx), carbon monoxide (CO) và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOC).

Ngược lại, nhóm ô nhiễm thứ cấp không được thải ra trực tiếp mà hình thành trong không khí thông qua phản ứng hóa học hoặc quang hóa. Một ví dụ điển hình là ozone tầng mặt đất (O3), được tạo ra khi NOx và VOC phản ứng dưới ánh nắng.

Bên cạnh đó, bụi mịn cũng thuộc nhóm thứ cấp, với các hạt vật chất được phân loại theo kích thước khí động học: bụi thô PM10 có đường kính nhỏ hơn hoặc bằng 10 µm, bụi mịn PM2.5 nhỏ hơn hoặc bằng 2,5 µm, và hạt siêu mịn PM0.1 chỉ rộng 0,1 µm. Kích thước càng nhỏ, khả năng xâm nhập vào cơ thể con người càng cao.

Nguyên nhân gây ô nhiễm không khí: Từ tự nhiên đến nhân tạo

Nguyên nhân khiến không khí bị ô nhiễm đến từ cả hai phía. Tự nhiên có những quá trình vận hành riêng. Con người lại có những hoạt động sản xuất và sinh hoạt không ngừng nghỉ. Sự đan xen này tạo nên bức tranh ô nhiễm phức tạp.

Bắt đầu từ tự nhiên, núi lửa phun trào là một trong những nguồn phát thải lớn nhất. Khi dung nham và khí nóng phun ra ngoài, một lượng khổng lồ khí metan, clo, lưu huỳnh cùng tro bụi sẽ được giải phóng vào khí quyển. Cháy rừng cũng làm tăng nồng độ nito oxide và các hạt vật chất lơ lửng.

Bão tố mang theo bụi mịn và khí carbon oxide (COx) di chuyển xa. Gió tuy không sinh ra chất độc, nhưng lại vận chuyển. Nó đẩy khói bụi từ thiên tai hoặc khu công nghiệp sang các vùng lân cận, làm ô nhiễm lan rộng nhanh chóng.

Tuy nhiên, hoạt động của con người mới là tác nhân chính và dai dẳng. Giao thông vận tải đóng góp khoảng 24,34% lượng khí thải carbon mỗi năm. Số lượng xe máy, ô tô, xe tải và xe buýt di chuyển liên tục trên đường phố. Những phương tiện cũ kỹ, động cơ xuống cấp hoặc chạy bằng dầu diesel còn thải ra nồng độ cao khí CO, NO2, SO2 và VOC. Đây là nguyên nhân đứng thứ hai gây ô nhiễm, chỉ sau hoạt động sản xuất công nghiệp.

Hoạt động công nghiệp và nông nghiệp tạo ra lượng khí thải khổng lồ. Khói từ ống xả nhà máy, xí nghiệp trong các khu công nghiệp thường phủ đen một khoảng trời. Các chất thải bao gồm CO2, CO, SO2, NOx và nhiều hợp chất hữu cơ bay hơi khác. Trong nông nghiệp, việc đốt rơm rạ, đốt rừng làm rẫy và lạm dụng thuốc trừ sâu, phân bón hóa học cũng giải phóng amoniac (NH3) và oxit nitơ vào không khí.

Hộ gia đình và sinh hoạt hàng ngày cũng góp phần không nhỏ. Nấu nướng bằng than, củi, gas hoặc than tổ ong sinh ra khí CO, CO2, NOx, SOx. Đốt rác thải sinh hoạt hoặc vàng mã bừa bãi càng làm tăng nồng độ bụi mịn và khí độc.

Hoạt động xây dựng cơ sở hạ tầng như san ủi, vận chuyển vật liệu cũng tạo ra lượng bụi lớn. Thu gom và xử lý rác thải không đúng cách, phương pháp chôn lấp hoặc đốt thủ công, tiếp tục phát sinh dioxin/furan, hơi nước và các hợp chất gây mùi khó chịu.

Tác hại của ô nhiễm không khí đối với sức khỏe con người

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, ô nhiễm không khí là tác nhân gây ra khoảng 7 triệu ca tử vong hàng năm trên toàn cầu khiến tuổi thọ trung bình của con người giảm đi từ 1,4 đến 2 năm. Tại Việt Nam, con số thương vong ước tính đạt 70.000 người mỗi năm. Tình trạng này đứng thứ 4 trong các yếu tố nguy cơ gây tử vong, chỉ sau tăng huyết áp, hút thuốc lá và chế độ dinh dưỡng kém lành mạnh.

Bụi mịn PM2.5 với kích thước siêu nhỏ có khả năng xâm nhập sâu vào máu, gây tổn thương hệ tim mạch và phổi. Đối với nhóm người lớn tuổi, trẻ em và phụ nữ mang thai, nguy cơ biến chứng càng cao. Việc hít thở không khí ô nhiễm kéo dài làm tăng khả năng mắc các bệnh hô hấp như hen suyễn, viêm phổi và COPD, các triệu chứng kích ứng ở mắt, mũi và họng do tác động của khí SO2, NO2, CO.

Không chỉ ảnh hưởng đến hô hấp và tim mạch, các hạt vật chất độc hại còn tác động tiêu cực đến hệ thần kinh trung ương. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng phơi nhiễm lâu dài làm suy giảm nhận thức, tăng nguy cơ mắc bệnh Alzheimer, Parkinson, tự kỷ và thay đổi tâm lý dễ cáu gắt. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế đã xếp ô nhiễm không khí, đặc biệt là bụi mịn PM2.5, vào nhóm nguyên nhân hàng đầu gây ung thư phổi.

Bên cạnh gánh nặng về sức khỏe, ô nhiễm không khí còn tạo ra thiệt hại kinh tế – xã hội khổng lồ. Tại Việt Nam, con số này lên đến hơn 13 tỷ USD mỗi năm, chiếm khoảng 4% GDP quốc gia. Năng suất lao động sụt giảm, chi phí y tế tăng cao cùng với sự ảnh hưởng tiêu cực đến du lịch và đầu tư đều là những hệ quả trực tiếp. Việc đảm bảo chất lượng không khí sạch là yếu tố then chốt để phát triển bền vững và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Thực trạng ô nhiễm không khí tại Việt Nam và Thế giới

Tình hình ô nhiễm không khí trên phạm vi toàn cầu đang ở ngưỡng báo động. Dữ liệu từ Báo cáo Tình trạng Không khí Toàn cầu năm 2020 cho thấy 92% cư dân thế giới sinh sống trong môi trường mà chất lượng không khí vượt ngưỡng an toàn. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cảnh báo đây là mối đe dọa thầm lặng, gây tử vong cao khi các triệu chứng bệnh lý mới bộc phát.

Ở Việt Nam, vấn đề này cũng trở nên nghiêm trọng. Khảo sát thường niên của IQAir xác định Việt Nam đứng vị trí thứ 2 về mức độ ô nhiễm trong khu vực ASEAN và xếp thứ 22 toàn cầu về chất lượng không khí. Báo cáo chỉ số môi trường (EPI) do tổ chức Môi trường Mỹ công bố đưa nước ta vào nhóm 10 quốc gia có ô nhiễm không khí hàng đầu Châu Á.

Hà Nội và TP Hồ Chí Minh là hai địa phương chịu tác động nặng nề nhất. Hà Nội từng được xếp vào nhóm thành phố ô nhiễm thứ 8 thế giới. Tại các khu vực này, chỉ số AQI hàng ngày thường biến động trong khoảng 150 đến 200, một mức độ được đánh giá là rất nguy hiểm. Sự hiện diện thường xuyên của bụi mịn PM2.5 làm giảm tầm nhìn và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng.

Thực trạng này đi kèm với những biến đổi về khí hậu địa phương. Mùa đông ở các tỉnh miền Bắc, Hà Nội, đang có xu hướng đến muộn hơn so với lịch sử.

Cụ thể, tháng 12 vừa qua, Hà Nội mới bắt đầu đón những đợt không khí lạnh đầu tiên, muộn hơn so với cùng kỳ năm 2021. Hiện tượng nghịch nhiệt thường xuất hiện vào mùa đông hoặc sáng sớm, ngăn cản khí ô nhiễm phân tán lên cao, khiến chúng bị mắc kẹt ở tầng thấp và làm tăng nồng độ bụi mịn trong không khí.

Biện pháp khắc phục và bảo vệ bản thân khỏi ô nhiễm không khí

Giải quyết ô nhiễm không khí đòi hỏi hành động đồng bộ từ cá nhân đến cộng đồng và chính sách vĩ mô. Ở cấp độ cá nhân, mỗi người đều có thể chủ động thay đổi thói quen sinh hoạt để giảm phát thải và bảo vệ sức khỏe.

Ưu tiên sử dụng phương tiện giao thông công cộng, xe đạp hoặc đi bộ cho quãng đường ngắn. Tắt máy xe khi dừng chờ lâu. Kiểm tra định kỳ khí thải xe cá nhân để đảm bảo nằm trong ngưỡng an toàn. Tại nhà, hạn chế đốt rác, vàng mã hoặc sử dụng than tổ ong. Thay thế bằng thiết bị điện hiện đại. Tắt các thiết bị điện khi không sử dụng để tiết kiệm năng lượng. Phân loại rác và tái chế đúng cách cũng góp phần giảm lượng khí thải từ bãi chôn lấp.

Khi chất lượng không khí kém, việc bảo vệ bản thân là ưu tiên số một. Mọi người nên đeo khẩu trang có khả năng lọc bụi mịn như N95 hoặc KN95 khi ra ngoài. Kiểm tra chỉ số AQI qua ứng dụng điện thoại trước khi lên kế hoạch tập luyện hoặc di chuyển. Trong không gian sống, sử dụng máy lọc không khí và trồng cây xanh như trầu bà, lưỡi hổ, nha đam giúp hút bụi và làm mát tự nhiên.

Ở cấp độ vĩ mô, chính phủ và doanh nghiệp cần tuân thủ nghiêm ngặt quy định về xử lý khí thải công nghiệp. Lắp đặt hệ thống quan trắc không khí theo thời gian thực tại các khu dân cư đông đúc và khu công nghiệp.

Đẩy mạnh đầu tư vào năng lượng tái tạo như điện mặt trời, điện gió. Quy hoạch đô thị xanh với nhiều công viên và hành lang cây xanh giúp giảm hiệu ứng đảo nhiệt. Giáo dục cộng đồng về bảo vệ môi trường cũng là bước đi dài hạn để nâng cao ý thức.

Mỗi thay đổi nhỏ đều có giá trị. Khi ý thức được tác hại và bắt đầu hành động ngay hôm nay, chúng ta đang góp phần trả lại bầu không khí trong lành cho chính mình và thế hệ tương lai.