PM10 là gì? Thuật ngữ này ám chỉ các hạt vật chất lơ lửng trong không khí với kích thước bằng hoặc nhỏ hơn 10 micromet. Chúng thường xuất hiện từ khói xe, bụi xây dựng và quá trình đốt cháy nhiên liệu. Việc nắm rõ đặc điểm này giúp bạn nhận diện nguy cơ và chủ động bảo vệ hệ hô hấp trước các tác nhân gây ô nhiễm môi trường.

Bụi mịn PM10 là gì? Định nghĩa và đặc điểm

PM10 là viết tắt của Particulate Matter, dùng để gọi chung các hạt vật chất rắn hoặc lỏng tồn tại dưới dạng lơ lửng trong bầu khí quyển với kích thước đường kính khí động học không vượt quá 10 micromet (µm). Để giúp người đọc dễ dàng liên tưởng, kích thước này nhỏ hơn rất nhiều so với sợi tóc người vốn có độ dày khoảng 55 µm; cụ thể, bụi PM10 nhỏ hơn sợi tóc tới hơn 5 lần.

Thành phần của loại bụi này bao gồm hỗn hợp các chất hữu cơ và vô cơ như amoniac, nitrat, sulfate, cacbon đen cùng bụi khoáng. So với các dòng bụi siêu mịn như PM2.5 hay PM1.0, PM10 thuộc nhóm hạt thô hơn, thường lắng đọng chủ yếu ở khu vực họng, khí quản và phế quản.

Tuy nhiên, nhờ kích thước đủ nhỏ, chúng vẫn có khả năng luồn qua các cơ chế bảo vệ tự nhiên của đường hô hấp trên như lớp chất nhầy và hệ thống lông mao. Hiện tượng này dễ dàng nhận thấy qua việc bụi bám đầy trên bề mặt lá cây, kính cửa sổ hoặc đồ đạc nội thất khi không khí bị ô nhiễm nặng.

Phân biệt PM10, PM2.5 và PM1.0

Dựa trên kích thước đường kính, bụi mịn được chia thành ba nhóm chính với mức độ xâm nhập khác nhau. PM10 là loại lớn nhất, có đường kính tối đa 10 µm.

Dù khả năng lọt qua phế nang vào máu hạn chế, chúng vẫn dễ dàng đi sâu vào đường dẫn khí và tích tụ trên phổi. Nhỏ hơn là PM2.5 với đường kính ≤ 2,5 µm, tương đương 1/30 đường kính sợi tóc. Các hạt siêu nhỏ PM1.0 có kích thước ≤ 1,0 µm, nhỏ bằng 1/70 sợi tóc.

Do kích thước cực nhỏ, PM2.5 và PM1.0 nguy hiểm hơn vì có thể luồn lách vào túi phổi, tĩnh mạch và hệ tuần hoàn. PM1.0 còn có khả năng lưu lại trong khí quyển hàng tuần và di chuyển xa hàng trăm kilomet.

Khi nồng độ PM2.5 tăng cao, không khí trở nên mờ đục, tầm nhìn giảm rõ rệt. Việc nắm vững các thông số này giúp bạn lựa chọn đúng biện pháp lọc không khí và khẩu trang phù hợp.

Tác hại của bụi mịn PM10 đối với sức khỏe

Hít phải bụi PM10 trong thời gian dài gây ra hàng loạt vấn đề nghiêm trọng cho hệ hô hấp, tim mạch và miễn dịch. Bụi càng mịn càng dễ đi sâu vào hệ hô hấp. Nó gây viêm phế quản mãn tính, hen suyễn và làm nặng thêm bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD).

ThS. Vũ Xuân Đán từ Trung tâm Bảo vệ sức khỏe lao động và môi trường TP. Hồ Chí Minh cảnh báo: các hóa chất trong bụi như kim loại Cr, Cd, Ni và chất aldehyde có thể cản trở cơ chế sửa lỗi DNA.

Chúng gây ung thư phổi. Tiếp xúc lâu ngày làm suy giảm hệ miễn dịch. Cơ thể dễ nhiễm trùng hơn. Bụi PM10 còn tác động đến tim mạch. Nó làm tăng nguy cơ cao huyết áp, đau tim và đột quỵ.

Nghiên cứu của WHO và IARC chỉ ra rằng nếu mật độ bụi PM10 tăng 10 µg/m³, tỷ lệ ung thư sẽ tăng 22%. Trẻ em và người cao tuổi là nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm. Họ dễ bị suy nhược thần kinh và giảm trí nhớ.

Nguyên nhân gây ra ô nhiễm bụi mịn PM10

Bụi PM10 gia tăng là hệ quả của sự kết hợp giữa yếu tố tự nhiên và hoạt động nhân sinh. Trong đó, khí thải từ giao thông, chủ yếu đến từ xe máy và ô tô, chiếm tỷ trọng lớn. Quá trình xây dựng, san lấp và vận chuyển vật liệu tạo ra lượng bụi đất đá đáng kể.

Việc đốt rơm rạ sau vụ mùa, chôn đốt rác thải sinh hoạt cùng thói quen dùng than củi trong nấu nướng cũng là những nguồn phát thải quan trọng. Các nhà máy sản xuất xi măng, thép và nhiệt điện thải ra khói bụi thông qua việc đốt nhiên liệu hóa thạch.

Yếu tố tự nhiên như bão cát, cháy rừng, phun trào núi lửa và sự phát tán của phấn hoa cũng góp phần làm tăng nồng độ bụi. Tình trạng này trở nên nghiêm trọng hơn khi gặp điều kiện thời tiết bất lợi như nhiệt độ thấp, không khí khô hoặc hiện tượng nghịch nhiệt, khiến bụi khó phát tán và tích tụ dày đặc. Sự mở rộng đô thị và gia tăng phương tiện cá nhân dự báo sẽ làm trầm trọng hóa vấn đề này trong tương lai gần.

Chỉ số PM10 hôm nay và cách đọc AQI

Thông tin về chỉ số PM10 hôm nay thay đổi tùy vùng miền. Ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh – hai địa điểm thuộc nhóm ô nhiễm không khí nghiêm trọng nhất cả nước – mức bụi PM10 trung bình thường quanh 36,2 µg/m³, tương ứng với chỉ số AQI là 55, thuộc nhóm vừa phải.

Để so sánh, Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo nồng độ bụi PM10 không nên vượt quá 45 µg/m³ tính trên trung bình 24 giờ. Trong khi đó, Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ xây dựng bảng phân loại chất lượng không khí cụ thể cho PM10. Cụ thể, mức Tốt nằm trong khoảng 0–54 µg/m³.

Khi con số lên tới 55, chất lượng không khí chuyển sang mức vừa phải. Nếu vượt mốc 154, tức là 155 µg/m³ trở lên, tình trạng bắt đầu không tốt cho nhóm nhạy cảm. Tiếp tục tăng lên 254 µg/m³ là mức Nguy.

Đặc biệt, khi chỉ số vượt quá 425 µg/m³, tình trạng trở nên Nguy hại. Khi PM10 vượt ngưỡng 155 µg/m³, người dân nên hạn chế ra ngoài. Bạn có thể cập nhật thông tin này qua các ứng dụng môi trường hoặc trạm quan trắc địa phương để chủ động điều chỉnh lịch trình sinh hoạt.

Biện pháp giảm thiểu bụi mịn PM10 trong không khí

Để giảm thiểu rủi ro từ bụi PM10, bạn nên đeo khẩu trang đạt chuẩn N95 hoặc N99 khi ra ngoài, vì khẩu trang y tế hay vải thông thường chỉ chặn được khoảng 30–40% hạt bụi. Trong nhà, việc trang bị máy lọc không khí sử dụng công nghệ màng lọc HEPA từ các hãng như Panasonic, Sharp, Coway hay Hitachi sẽ giúp loại bỏ gần như toàn bộ (đạt 95–99%) bụi mịn. Cần hạn chế đốt rác, dùng bếp than tổ ong và hạn chế di chuyển vào giờ cao điểm khi nồng độ khí thải tăng vọt.

Bạn cũng nên trồng nhiều cây xanh quanh nhà và nơi làm việc để tăng cường hấp thụ bụi và oxy hóa không khí. Hãy lau dọn nhà cửa bằng khăn ẩm thay vì quét chổi để tránh làm bụi bay lên, đóng kín cửa vào ban ngày và chỉ mở thông gió vào lúc sáng sớm hoặc tối muộn. Cuối cùng, duy trì chế độ ăn uống giàu vitamin, rau xanh và trái cây sẽ giúp nâng cao hệ miễn dịch, giúp cơ thể chống chịu tốt hơn trước tác động của ô nhiễm.