Nồng độ bụi mịn PM2.5 tại Hà Nội và TP.HCM nhiều năm qua liên tục vượt ngưỡng khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới. Những hạt bụi li ti này không thể nhìn thấy bằng mắt thường nhưng lại len lỏi sâu vào phổi, đi vào máu và gây ra hàng loạt bệnh lý nguy hiểm.

Bụi mịn PM2.5 là gì và đặc điểm nhận diện

Particulate Matter 2.5, thường gọi tắt là PM2.5, ám chỉ những hạt vật chất có kích thước đường kính không vượt quá 2,5 micromet. Để so sánh, sợi tóc con người có bề rộng dao động từ 50 đến 70 µm, tức là bụi PM2.5 nhỏ hơn tới 20 – 30 lần. Thành phần của chúng rất đa dạng, bao gồm nitơ, carbon, sunfat, nitrat, amoniac cùng các kim loại nặng như chì và thủy ngân, tồn tại ở cả thể rắn lẫn lỏng.

Nhờ trọng lượng cực nhẹ, các hạt này có thể bay xa hàng trăm kilomet và lơ lửng trong không khí từ vài ngày đến vài tuần. Mắt thường không thể nhận diện chúng, nhưng khi nồng độ tăng cao, bầu trời sẽ bị che khuất bởi lớp mờ đục tương tự sương mù dày đặc. Kích thước siêu nhỏ này giúp bụi PM2.5 dễ dàng vượt qua cơ chế lọc tự nhiên của đường hô hấp trên, len lỏi sâu vào phế nang phổi và thấm thẳng vào máu.

Nguồn gốc phát sinh bụi mịn PM2.5 trong không khí

Bụi siêu mịn PM2.5 tồn tại dưới hai dạng chính: nguồn gốc tự nhiên và nhân tạo. Các hiện tượng như núi lửa phun trào, cháy rừng, bão cát hay sự phát tán phấn hoa đều là những nguồn phát sinh bụi tự nhiên.

Tuy nhiên, tác động của con người mới là nguyên nhân chủ yếu gây ra ô nhiễm. Dữ liệu cho thấy, khí thải từ phương tiện giao thông đóng góp tới 57% vào tình trạng này, trong khi hoạt động xây dựng và phá dỡ chiếm 32%. Phần còn lại đến từ sản xuất công nghiệp.

Cụ thể, việc đốt cháy nhiên liệu hóa thạch không hoàn toàn tại các phương tiện như xe máy, ô tô và xe tải giải phóng carbon đen cùng các hợp chất hữu cơ. Các nhà máy nhiệt điện, sản xuất xi măng và thép cũng xả ra môi trường một lượng lớn bụi và khí độc.

Ngay trong không gian sống, các hoạt động như chiên xào, đốt nến, hút thuốc hay đốt vàng mã cũng tạo ra bụi mịn rõ rệt. Khi gặp điều kiện thời tiết hanh khô hoặc gió yếu, các hạt bụi này bị mắc kẹt ở tầng đối lưu, dẫn đến sự tích tụ và gia tăng nồng độ ô nhiễm.

Tác hại của bụi mịn PM2.5 đối với sức khỏe con người

Khi hít phải, PM2.5 gây ra những tổn thương nghiêm trọng và lâu dài cho cơ thể. Trước hết là hệ hô hấp. Các hạt bụi này đi thẳng xuống phổi, gây viêm phế quản mãn tính, hen suyễn, suy giảm chức năng phổi và là nguyên nhân chính dẫn đến ung thư phổi. Nghiên cứu của IARC và WHO chỉ ra rằng nếu mật độ PM2.5 tăng thêm 10 μg/m³, tỷ lệ ung thư phổi sẽ tăng đến 36%.

Nguy hiểm hơn, bụi mịn có khả năng xuyên qua vách ngăn khí – máu để đi vào hệ tuần hoàn. Chúng gây viêm mạch máu, thúc đẩy hình thành cục máu đông, làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ và cao huyết áp. Theo số liệu thống kê, mỗi năm nồng độ PM2.5 tăng 10μg/m³ đồng nghĩa với việc số bệnh nhân cấp cứu vì bệnh cao huyết áp sẽ tăng 8%. Chúng còn ảnh hưởng đến hệ thần kinh, gây suy giảm nhận thức, trầm cảm và tăng nguy cơ mắc bệnh Alzheimer hay Parkinson.

Đối với tế bào, quá trình tiếp xúc lâu dài kích thích cơ thể sản sinh ra các gốc tự do. Những gốc tự do này tấn công ADN, làm tăng nguy cơ đột biến gen và hình thành khối u. Phụ nữ mang thai sống trong môi trường ô nhiễm nặng có nguy cơ sinh non, thai nhi chậm phát triển.

Trẻ em hít phải bụi mịn thường xuyên sẽ bị giảm chỉ số IQ, chậm phát triển thể chất và suy giảm miễn dịch. Người già và người có bệnh nền tim mạch, hô hấp là nhóm đối tượng dễ tổn thương nhất, đối mặt với nguy cơ tử vong sớm cao hơn hẳn.

Ngưỡng an toàn của chỉ số PM2.5 theo tiêu chuẩn quốc tế

Cơ quan y tế và môi trường dùng chỉ số AQI (Air Quality Index) để đánh giá rủi ro từ bụi mịn PM2.5, tính toán dựa trên nồng độ trung bình 24 giờ. Tiêu chuẩn của WHO cập nhật năm 2021 đặt ngưỡng an toàn ở mức 15 μg/m³ (trung bình ngày) và 5 μg/m³ (trung bình năm; dù thực tế không có phơi nhiễm nào hoàn toàn vô hại, việc duy trì dưới mức này giúp giảm thiểu tối đa tác động xấu.

Tại Việt Nam, hệ thống này được mã hóa bằng màu sắc để tiện theo dõi. Khu vực 0 – 50 (màu xanh lá) phản ánh nồng độ PM2.5 từ 0 – 12 μg/m³, thuộc loại Tốt, đảm bảo không khí trong lành cho tất cả mọi người. Khi chỉ số tăng lên 51 – 100 (màu vàng), tương ứng 12 – 35 μg/m³, chất lượng không khí chuyển sang mức Trung bình, có thể khiến người nhạy cảm hoặc mắc bệnh nền khởi phát triệu chứng hô hấp nhẹ.

Vượt mốc 101 (màu cam), nồng độ PM2.5 nằm trong khoảng 35 – 55 μg/m³, tình trạng Kém bắt đầu ảnh hưởng rõ rệt đến nhóm dễ tổn thương. Ở dải 151 – 200 (màu đỏ), tức 55 – 150 μg/m³, không khí trở nên Không tốt cho sức khỏe, khuyến nghị hạn chế vận động ngoài trời. Chỉ số từ 201 trở lên (màu tím/nâu), với PM2.5 vượt 150 μg/m³, báo hiệu mức Nguy hại, khi đó cơ quan y tế yêu cầu đóng kín cửa, đeo khẩu trang chuyên dụng và tuyệt đối tránh hoạt động gắng sức.

Biện pháp bảo vệ sức khỏe gia đình trước bụi mịn

Đối phó với PM2.5 đòi hỏi sự phối hợp giữa việc che chắn cá nhân và kiểm soát không gian sống. Khi di chuyển bên ngoài, khẩu trang y tế thông thường chỉ lọc được hạt bụi lớn và giọt bắn, bắt buộc phải sử dụng khẩu trang chuyên dụng như N95, KN95 hoặc FFP2. Các loại này có khả năng lọc hơn 95% hạt bụi kích thước 0,3 micromet, ngăn chặn hiệu quả PM2.5 xâm nhập vào đường hô hấp.

Môi trường trong nhà thường có nồng độ ô nhiễm cao gấp 2 đến 5 lần so với bên ngoài. Giải pháp tối ưu là lắp máy lọc không khí trang bị bộ lọc HEPA H13 hoặc H14, thiết bị này loại bỏ 99,97% bụi mịn, virus và nấm mốc. Nên đặt máy tại phòng ngủ hoặc phòng sinh hoạt chính, đóng kín cửa khi thiết bị hoạt động. Vệ sinh mũi họng bằng nước muối sinh lý hàng ngày giúp rửa trôi bụi bám trên niêm mạc.

Dinh dưỡng hợp lý cũng rất cần thiết. Việc tiêu thụ nhiều rau xanh và trái cây giàu vitamin C cùng chất chống oxy hóa giúp trung hòa gốc tự do do bụi mịn gây ra. Vận động nhẹ nhàng trong nhà hỗ trợ phổi hoạt động hiệu quả hơn. Vào những ngày chỉ số AQI ở mức đỏ hoặc tím, cần hạn chế ra ngoài và tránh tập thể dục cường độ cao. Trồng cây xanh trong nhà và xung quanh nhà cũng giúp hấp thụ khí độc, cải thiện chất lượng không khí cục bộ.

Cách theo dõi chất lượng không khí và chỉ số AQI

Bạn không thể dựa vào cảm nhận chủ quan hay mùi hương để biết không khí có sạch hay không. Công cụ tin cậy nhất là theo dõi chỉ số AQI qua các ứng dụng di động và website chuyên dụng. Các nền tảng phổ biến và cập nhật liên tục gồm AirVisual, PAM Air, IQAir và AirNow. Bạn chỉ cần mở ứng dụng, cho phép truy cập vị trí và hệ thống sẽ hiển thị ngay nồng độ PM2.5 cùng màu sắc cảnh báo tương ứng.

Bạn có thể truy cập website aqicn.org để xem bản đồ ô nhiễm chi tiết theo giờ. Các cơ quan quản lý môi trường Việt Nam như Trung tâm Quan trắc môi trường cũng công bố số liệu realtime từ mạng lưới trạm đo cố định.

Với gia đình có trẻ nhỏ hoặc người bệnh, việc kiểm tra chỉ số AQI 24 giờ trước khi ra ngoài là thói quen cần thiết. Một số thiết bị đo chất lượng không khí cá nhân dạng cầm tay cũng cho phép bạn đọc trực tiếp nồng độ PM2.5 tại vị trí cụ thể mình đang đứng.

Phân biệt PM2.5 với các loại bụi khác và khẩu trang

Khác với PM10 (hạt bụi thô kích thước dưới 10 µm) hay PM1.0 (nhóm bụi siêu mịn dưới 1 µm), PM2.5 mới là tác nhân gây lo ngại nhất do vừa dễ len lỏi sâu vào phế nang, vừa có khả năng thẩm thấu vào máu. Trong khi PM10 phần lớn bị giữ lại ở vùng mũi họng và ít nguy hiểm hơn, thì PM2.5 lại phổ biến và độc hại hơn hẳn.

Để đối phó với loại bụi này, khẩu trang vải hay y tế thông thường là bất lực vì cấu trúc xốp và khe hở không thể chặn được các hạt li ti. Chỉ những loại đạt chuẩn như N95, KN95 hay FFP2 mới đảm bảo hiệu quả lọc PM2.5.