Gió Lào khô nóng đến từ đâu và cơ chế hình thành như thế nào? Đây là hiện tượng thời tiết đặc trưng của miền Trung và Tây Nguyên, xảy ra khi khối khí ẩm từ vịnh Bengal di chuyển theo hướng Tây Nam, gặp dãy Trường Sơn chắn ngang.

Hơi nước bị ngưng tụ thành mưa ở sườn phía Tây, khiến không khí tràn sang sườn Đông Việt Nam trở nên khô ráo và nóng bức. Hiểu rõ nguồn gốc và đặc điểm của gió Lào sẽ giúp bạn chủ động phòng tránh tác động xấu đến sức khỏe, cây trồng và vật nuôi trong mùa hè khắc nghiệt.

Gió Lào là gì và nguồn gốc khối khí

Gió Lào chính là gió Phơn Tây Nam khô nóng, hình thành từ khối khí ẩm thổi từ vịnh Bengal. Gió Lào hay còn được gọi là gió Phơn Tây Nam khô nóng, là thuật ngữ khí tượng dùng để chỉ hiện tượng gió trở nên khô và nóng sau khi vượt qua dãy núi.

Nguồn gốc thực sự của loại gió này bắt nguồn từ gió mùa hè, thổi theo hướng Tây Nam từ vịnh Bengal thuộc Đông Bắc Ấn Độ Dương. Trong sách giáo khoa Địa Lý, hiện tượng này thường được ghi nhận chính xác là gió Phơn Tây Nam khô nóng.

Trên thế giới, gió Phơn cũng tồn tại dưới nhiều tên gọi khác nhau tùy khu vực địa lý. Tại Mỹ và Canada, người ta gọi là gió Chinook. Ở Tây Ban Nha, nó mang tên gió Bilbao.

Còn tại Việt Nam, người dân Tây Nguyên và miền Trung quen thuộc với tên gọi gió Lào do luồng không khí này thổi thẳng từ lãnh thổ Lào sang. Mùa gió Lào thường bắt đầu từ đầu tháng 4 đến giữa tháng 9 hàng năm. Trong đó, gió thổi mạnh nhất vào tháng 6 và tháng 7.

Các đợt gió thường kéo dài từ 2 đến 3 ngày, có đợt lên đến 10-15 ngày, thậm chí tồn tại liên tục trong 20-21 ngày. Trong một ngày, gió Lào bắt đầu thổi từ 8-9 giờ sáng cho đến chiều tối.

Thổi mạnh nhất từ giữa trưa đến xế chiều, có khi gió Lào thổi liên tục suốt cả ngày đêm.

Nguyên nhân hình thành do bức chắn địa hình

Dãy núi Trường Sơn chính là rào cản địa hình then chốt khiến gió Lào trở nên khô và nóng. Tại Việt Nam, hiện tượng gió Lào xuất hiện mạnh mẽ nhất ở khu vực miền Trung và Tây Nguyên.

Nguyên nhân sâu xa nằm ở sự bức chắn của dãy núi Trường Sơn, tạo thành một vách đá tự nhiên ngăn cách hai quốc gia Việt Nam và Lào. Khi luồng gió mang theo hơi ẩm từ Lào và Campuchia di chuyển đến, nó phải "leo dốc" để vượt qua dãy núi.

Quá trình di chuyển lên cao khiến không khí bị lạnh dần đi. Hơi nước trong gió bắt đầu ngưng tụ thành mây, gây ra mưa trút xuống sườn phía Tây thuộc lãnh thổ Lào và Campuchia. Đồng thời, áp suất trong gió cũng giảm đi đáng kể.

Khi vượt qua đỉnh núi, luồng không khí này đổ xuống sườn phía Đông thuộc miền Trung và Tây Nguyên Việt Nam. Lúc này, phần lớn hơi nước đã bị loại bỏ, khiến gió trở thành khối khí khô.

Sự chênh lệch độ cao và địa hình phức tạp chính là nguyên nhân cốt lõi biến một luồng gió mát ẩm ban đầu thành cơn gió khô nóng đặc trưng.

Dãy núi Trường Sơn hoạt động như một bức tường vô hình, tách biệt hoàn toàn hai sườn Đông và Tây, tạo điều kiện cho cơ chế phơn hình thành.

Cơ chế đoạn nhiệt nén khô khi vượt núi

Cơ chế đoạn nhiệt nén khô xảy ra khi không khí giảm áp suất và mất hơi nước sau khi vượt đỉnh núi. Theo tác giả Cao Hải Đăng, quá trình này trong khí tượng học được gọi là hiện tượng gió vượt đèo hay gió phơn (foehn).

Khi gió thổi từ bên kia núi lên cao, không khí bị lạnh dần và ngưng kết, bớt ẩm nhưng cũng thu thêm nhiệt do quá trình ngưng kết tỏa ra. Sau khi qua đỉnh, gió thổi xuống bên này núi, nhiệt độ tăng dần lên do quá trình không khí bị nén đoạn nhiệt.

Vì vậy, khi đến chân núi bên sườn Đông, gió trở nên khô và nóng hơn hẳn. Núi càng cao, chênh lệch nhiệt độ càng lớn. Ví dụ với dãy núi cao 3km, nếu nhiệt độ không khí bên kia núi là 10 độ C, sang chân núi bên này nhiệt độ đã lên tới 18 độ C.

Khi gió Lào thổi sang, nó đã mất đi một phần hơi ẩm đáng kể. Gặp dãy Trường Sơn, không khí bị đẩy lên cao và lạnh đi, hầu hết hơi ẩm đều bị ngưng lại thành mưa bên sườn phía Tây. Khi gió thổi sang sườn núi phía Việt Nam, gió trở nên khô và nóng.

Trong quá trình này, gió hết hơi nước, trở thành không khí khô, nhận được nhiều nhiệt từ phía Mặt Trời và trở nên rất khô, nóng. Cơ chế này giải thích chính xác tại sao tây bắc có gió tây khô nóng (lào) và tại sao nhiệt độ tăng mạnh khi gió vượt qua dãy núi.

Đặc điểm nhận biết và thời điểm xuất hiện

Bạn có thể nhận biết gió Lào qua hướng gió Tây Nam, tốc độ mạnh và độ ẩm giảm sâu. Để nhận biết gió Lào, người dân thường dựa vào các đặc điểm khí tượng cụ thể. Hướng gió thổi chủ yếu từ hướng Tây Nam.

Tốc độ gió Lào thường thổi mạnh, dao động từ 15-20 m/s, có lúc lên đến 30 m/s. Về nhiệt độ, những ngày có gió Lào thường cao hơn bình thường từ 3 đến 5 độ C, có thể lên tới 43 độ C.

Độ ẩm trong không khí giảm mạnh, chỉ còn khoảng 30%, đôi lúc tụt xuống còn 20%. Ngoài các chỉ số đo lường, người dân ở vùng gió Lào đi qua còn phân biệt hiện tượng này qua dấu hiệu quan sát. Bầu trời trở nên trong xanh, tầm nhìn xa rất tốt, chỉ thấy những vệt mây li ti.

Chân trời phía tây thường có màu da cam. Không khí khô nóng khiến da mặt hầm hập như bị sốt nhẹ. Thời tiết rất nóng, khô hanh, trời nắng gắt, khiến cây xanh khô héo. Đây cũng là nguyên nhân chính gây ra các vụ hỏa hoạn và cháy rừng.

Ảnh hưởng đến sức khỏe và đời sống

Gió Lào gây ra hàng loạt tác động tiêu cực đến sức khỏe con người, hoạt động sản xuất và môi trường. Gió Lào không chỉ thay đổi thời tiết mà còn khiến sức khỏe, kinh tế và đời sống người dân miền Trung, Tây Nguyên chịu nhiều ảnh hưởng nặng nề.

Đối với sức khỏe con người, nắng nóng kéo dài sinh ra nhiều bệnh lý nguy hiểm như phát ban nhiệt, mất nước, đột quỵ do sốc nhiệt. Những bệnh này ảnh hưởng rất lớn đến người già và trẻ nhỏ, thậm chí có nguy cơ dẫn đến tử vong.

Về hoạt động sản xuất, thời tiết khắc nghiệt làm hạn chế các hoạt động nông, lâm nghiệp. Nhiều nơi, người dân phải hạn chế ra đường trong khoảng thời gian từ 11 giờ trưa đến 4 giờ 30 chiều. Đối với động vật và thực vật, nắng nóng khiến vật nuôi bị sốc nhiệt, dịch bệnh.

Cây trồng, hoa màu khô héo, làm mất mùa, gây thiệt hại nghiêm trọng. Nguồn nước bị ảnh hưởng nghiêm trọng khi nhiệt độ tăng cao làm khô hạn ao hồ, sông suối, dẫn đến tình trạng người dân không có nước sinh hoạt, tưới tiêu. Cháy rừng gia tăng do nắng nóng kéo dài cùng nguồn nước cạn kiệt.

Hệ thống điện cũng quá tải do nhu cầu sử dụng điều hòa, quạt điện tăng cao.

Biện pháp phòng tránh cho con người

Bạn cần chủ động bù nước, che chắn nắng và nghỉ ngơi để bảo vệ sức khỏe trong mùa gió Lào. Để vượt qua mùa gió Lào an toàn, bạn có thể áp dụng một số biện pháp bảo vệ bản thân. Trước hết, hãy uống nhiều nước để tránh bị mất nước.

Bạn có thể uống nước lọc, nước trái cây hoặc oresol. Hạn chế ra ngoài trời trắng, đặc biệt từ 12 giờ trưa đến 4 giờ chiều. Nếu cần phải ra ngoài, hãy che chắn bằng mũ rộng vành, kính râm, chọn quần áo mỏng nhẹ và thoáng khí.

Luôn sử dụng kem chống nắng có chỉ số cao để bảo vệ da khỏi tia UVB và UVA. Bổ sung vitamin và khoáng chất từ rau xanh, trái cây. Nghỉ ngơi đầy đủ để cơ thể phục hồi. Tránh hoạt động nặng nhọc trong thời tiết nắng nóng để tránh rủi ro về say nắng và kiệt sức.

Bảo vệ cây trồng và vật nuôi

Việc tưới nước, phủ rơm rạ và tạo bóng mát là cách hiệu quả nhất để bảo vệ cây trồng và vật nuôi. Đối với cây trồng và vật nuôi, bạn cần chủ động các biện pháp thích ứng.

Tăng tần suất tưới nước vào buổi sáng sớm hoặc chiều muộn khi nhiệt độ mát mẻ hơn để giữ độ ẩm cho đất. Phủ một lớp phủ đất, cỏ hoặc rơm bên trên đất giúp giữ độ ẩm, ngăn chặn việc bốc hơi nước và giảm nhiệt độ đất.

Sử dụng lưới che hoặc cây cối để tạo bóng mát cho cây trồng, giảm bớt tác động trực tiếp của tia UV. Đặt nhiều bình nước trong nhà và ngoài trời để đảm bảo vật nuôi luôn có nguồn nước sạch. Lợp mái che, tạo bóng mát cho vật nuôi tránh nắng.

Cho vật nuôi tắm mát bằng cách phun nước lên thân thể hoặc sử dụng bể tắm nước nhỏ, giúp làm giảm nhiệt độ cơ thể. Áp dụng ngay các bước tưới nước buổi sáng, phủ rơm rạ, tạo bóng mát và phun nước làm mát vật nuôi sẽ giúp giảm thiểu thiệt hại do nắng nóng.