Khi nhiệt độ xuống thấp, mạ non dễ chết rét do tê liệt rễ và đóng băng tế bào. Giải pháp cấp tốc gồm che kín nilon trắng dạng vòm, duy trì nước nông 2–3 cm trên ruộng, ngừng hoàn toàn phân đạm dưới 15°C và rắc tro bếp giữ ấm chân mạ. Nếu đã bị rét đậm, cần tỉa dặm ngay, xử lý hạt nứt nanh bằng nước ấm 3 sôi 2 lạnh, và chuẩn bị giống dự phòng tăng 10% để gieo lại.

Ngưỡng nhiệt và thời điểm dừng gieo cấy

Mạ non và hạt thóc ngâm ủ bắt đầu tổn thương nghiêm trọng dưới 10°C liên tục, khiến tế bào đóng băng và rễ tê liệt không hút được nước. Ngưỡng an toàn tuyệt đối là 15°C.

Dưới 13°C, tuyệt đối không gieo cấy ngoài đồng để tránh sốc nhiệt và tỷ lệ chết cao. Vùng núi cao (10–12°C) và vùng trũng (11–13°C) đều thuộc vùng nguy hiểm.

Khi trời rét đậm, hãy dừng ngay gieo cấy, ưu tiên chuyển sang nhà màng/nhà lưới che chắn kỹ. Vụ xuân nên kết thúc gieo cấy trước 25/2, bố trí 90% diện tích vào trà xuân muộn để tránh trùng với các đợt rét hại đầu mùa.

Che phủ nilon và giữ nước đúng cách

Che nilon trắng dạng vòm cao 40–50 cm giúp giữ nhiệt độ luống mạ cao hơn ngoài trời 3–4°C. Tránh bạt tối màu vì hấp thụ nhiệt kém, gây nóng cục bộ làm hư mầm. Kiểm tra độ kín hàng ngày, chèn chặt mọi khe hở do gió bung để giữ ẩm và ngăn chim chuột phá hại. Khi nắng trưa nhiệt độ ngoài trời lên trên 15°C, mở hai đầu vòm thoát hơi nước, đêm lạnh thì đậy kín lại ngay.

Về nước, mạ mới gieo giữ ẩm bằng nước rãnh, mặt luống không khô. Mạ đã lên xanh đưa nước ngập 1/3–1/2 chiều cao cây (lấy nước làm áo giữ ấm rễ). Mạ ngoài đồng hoặc ruộng mới cấy bắt buộc duy trì nước nông 2–3 cm. Rễ giai đoạn này chưa ăn sâu, ruộng se mặt khô sẽ trực tiếp chịu giá lạnh. Mạ trong nhà kính cần thông gió đúng giờ khi nắng ấm, trước khi cấy 3–5 ngày mở dần nilon để mạ quen ngoại cảnh, tránh thối mạ do ẩm độ cao.

Bón phân và tăng sức đề kháng

Dưới 15°C, ngừng hoàn toàn phân đạm (urê, phân bón lá giàu đạm) vì gây xót rễ, ức chế sinh trưởng và chết nhanh. Thay bằng kali, lân và chế phẩm sinh học. Rắc tro bếp hoai mục lên mặt luống hoặc trộn phân chuồng tưới trực tiếp giúp giữ ấm chân mạ, cứng cây. Pha supe lân với nước phân chuồng (50–100 gam/m²) kích thích rễ.

Phun phân bón lá vi lượng (kẽm, molipden, đồng, bo) giúp tổng hợp dinh dưỡng và thích nghi nhanh. Công thức khảo nghiệm hiệu quả: 100–150 gam kali hydro photphat, 1 gam brassinolide, 0,5 gam compound sodium nitrophenolate pha trong 100 lít nước, hỗ trợ rễ và chịu lạnh.

Khi thời tiết ấm lên trên 18°C mới bón thúc NPK hoặc phân tổng hợp dễ tiêu để mạ bén rễ, đẻ nhánh. Tuyệt đối không bón đạm đơn ngay sau rét vì rễ chưa phục hồi, dễ sốc dinh dưỡng. Phun định kỳ kali humate, rong biển, brassinolide để tăng đề kháng và phục hồi nhanh.

Xử lý mạ bị rét và chuẩn bị dự phòng

Khi rét đậm đi qua, rà soát và tỉa bỏ mạ chết rễ, vàng lá úa. Luống chết rải rác tỉa dặm bằng mạ dự phòng, diện tích chết nhiều gieo lại toàn bộ lô. Với hạt giống ngâm ủ bị rét khô mầm, dỡ ra nong lia vẩy nước ấm 3 sôi 2 lạnh, đảo đều rồi ủ tiếp.

Nếu rét kéo dài, gieo ngay khi hạt nứt nanh để tinh bột chưa tiêu hao nhiều, đảm bảo tỷ lệ nảy mầm. Dùng thùng giữ nhiệt có nắp, thay nước ấm khi nguội, đảm bảo hạt căng mọng, vỏ trấu vàng trong.

Chỉ cấy mạ khỏe 3–4 lá, tránh mạ già trên 6 lá vì thích nghi kém. Sau cấy, duy trì nước 2–3 cm, sục bùn nhẹ giúp rễ tiếp cận oxy hồi xanh. Chuẩn bị giống ngắn ngày và mạ dự phòng tăng 10% so với kế hoạch.

Rét kéo dài làm suy giảm đề kháng, dễ bùng phát đạo ôn, bọ rầy và nấm khuẩn sau khi ấm lên. Thăm đồng thường xuyên khi nhiệt độ tăng, phun thuốc bảo vệ thực vật an toàn đúng khuyến cáo. Không phun dưới 15°C để tránh sốc hóa học.

Tỉa thưa cành, làm tán thông thoáng giảm mật độ sâu bệnh ẩn nấp.