Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) cung cấp dữ liệu khoa học cốt lõi giúp các quốc gia xây dựng chính sách ứng phó. Báo cáo tổng hợp AR6 công bố tháng 3/2023 cảnh báo nhiệt độ Trái đất đã tăng 1,1°C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Việt Nam nằm trong nhóm chịu tác động nặng nề do nước biển dâng và thiên tai cực đoan. Hành động thích ứng và giảm phát thải cần được đẩy mạnh trong thập kỷ tới.
Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu là gì
IPCC là cơ quan quốc tế được thành lập năm 1988 bởi Chương trình Môi trường Liên hợp quốc và Tổ chức Khí tượng Thế giới. Tổ chức này không tiến hành nghiên cứu gốc.
Chuyên gia tình nguyện trên toàn cầu sẽ xem xét hàng nghìn công trình nghiên cứu đã công bố. Họ chắt lọc dữ liệu từ tự nhiên, kinh tế và xã hội. Kết quả được tổng hợp thành các tài liệu định kỳ.
Chu kỳ phát hành thường kéo dài 5 đến 7 năm. Mỗi tài liệu chia thành ba nhóm chuyên môn. Nhóm I đánh giá hệ thống khí hậu. Nhóm II phân tích tác động và khả năng thích ứng.
Nhóm III rà soát giải pháp giảm phát thải. Quá trình thẩm định này được xem là quy trình kiểm duyệt ngang hàng lớn nhất trong cộng đồng khoa học. Dữ liệu đầu ra phục vụ trực tiếp các nhà hoạch định chính sách và công chúng.
Vai trò then chốt trong cuộc chiến khí hậu
Báo cáo AR5 của IPCC, được hoàn tất vào năm 2014, đã cung cấp nền tảng khoa học vững chắc cho Thỏa thuận Paris thông qua các dữ liệu xác định rõ ràng. Văn kiện lịch sử này đặt ra mục tiêu giữ mức tăng nhiệt độ toàn cầu dưới 2°C so với kỷ nguyên tiền công nghiệp, hướng tới tham vọng lớn hơn là giới hạn con số này ở mức 1,5°C.
Những phát hiện từ tổ chức này giúp các chính phủ tinh chỉnh chiến lược phát triển và buộc doanh nghiệp phải thích nghi nhanh chóng trước sự biến động liên tục của chi phí sản xuất, thuế carbon và các tiêu chuẩn môi trường. Bằng cách kết nối chặt chẽ dữ liệu khoa học với quyết định thực tiễn, hệ thống báo cáo thường xuyên cập nhật tiến trình giảm phát thải theo từng khu vực, qua đó giúp giảm thiểu rủi ro tài chính và vận hành nhờ những thông tin khách quan.
Báo cáo tổng hợp AR6 và những cảnh báo
Được phát hành vào ngày 20/3/2023, tài liệu tóm tắt AR6 dày 20 trang cô đọng những phát hiện từ gần mười năm nghiên cứu, trong đó nêu rõ các biến động thực tế của hệ thống khí hậu.
Những hiện tượng như nắng nóng, lũ lụt cùng tình trạng nước biển dâng được dự báo sẽ trầm trọng hơn, trực tiếp đe dọa sức khỏe con người thông qua việc gia tăng nền nhiệt. Hiệp định Paris 2015 xác lập mục tiêu kiểm soát sự nóng lên của bề mặt Trái đất, song nhiệt độ trung bình đã tăng hơn 1,1°C so với thời kỳ cuối thế kỷ 19.
Trong kịch bản ít tích cực nhất, nếu nhiệt độ tăng 1,8°C, thì đến năm 2100, khoảng một nửa dân số thế giới sẽ phải chịu đựng các điều kiện khí hậu khắc nghiệt do sự kết hợp giữa nhiệt độ và độ ẩm cao. Tổ chức Y tế Thế giới cũng cảnh báo về nguy cơ bùng phát dịch tả trên quy mô toàn cầu do biến đổi khí hậu. Báo cáo nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết phải khử carbon cho nền kinh tế, xem xét các giải pháp công nghệ lẫn việc thay đổi thói quen tiêu dùng.
Việt Nam: quốc gia dễ bị tổn thương
Là một trong những quốc gia chịu rủi ro cao nhất trước biến đổi khí hậu, Việt Nam đang đối mặt với những mối đe dọa hiện hữu từ nước biển dâng, đặc biệt tại các vùng ven biển như tỉnh Quảng Ninh và khu vực đồng bằng sông Cửu Long, nơi tình trạng xâm nhập mặn và sạt lở bờ biển ngày càng trầm trọng. Những thay đổi về nhiệt độ nước và dòng chảy cũng đang gây bất lợi cho ngành thủy sản. Để ứng phó, Bộ Tài nguyên và Môi trường đã khẩn trương xây dựng các kịch bản chi tiết.
Trong đó, phụ nữ, trẻ em, người cao tuổi và cộng đồng dân tộc thiểu số được xác định là nhóm dễ bị tổn thương nhất. Nhận thức rõ tầm quan trọng của việc bảo vệ cơ sở hạ tầng và duy trì chuỗi cung ứng trước các hiện tượng khí hậu cực đoan, Việt Nam đã đưa ra chiến lược phát triển bền vững và tăng trưởng xanh, coi công tác phòng ngừa thiên tai là nhiệm vụ cấp bách.
Sự tham gia trực tiếp của các nhà nghiên cứu Việt Nam vào quá trình soạn thảo báo cáo của IPCC có ý nghĩa quan trọng trong việc kết nối dữ liệu toàn cầu với bối cảnh thực tế tại địa phương.
Cam kết và hành động thích ứng
Giới hạn thích ứng đang dần trở thành hiện thực khi các rào cản ngăn cản việc thích ứng được phân loại thành nhóm mềm (liên quan chi phí, chính sách) và nhóm cứng (khi điều kiện vượt ngưỡng sinh học). Các hòn đảo thấp sẽ bị nhấn chìm, rạn san hô không thể tồn tại qua sóng nhiệt đại dương.
Nếu Trái đất nóng thêm 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp, các giới hạn cứng sẽ tăng vọt. Hiện tại, mức tăng đã đạt 1,1°C, và ngưỡng 1,5°C có thể đạt được trong vòng 2 thập kỷ.
Nếu vượt ngưỡng này, các cộng đồng phụ thuộc vào sông băng sẽ đối mặt với thiếu hụt nước ngọt trầm trọng, cây lương thực quan trọng sẽ giảm năng suất ở nhiều vùng. Bảo tồn 30 đến 50% diện tích đất liền, nước ngọt và đại dương là yêu cầu cấp thiết.
Hiện trạng bảo vệ mới đạt dưới 15% đất liền, 21% nước ngọt và 8% đại dương. Nguồn tài chính cho thích ứng hiện không đủ.
Tiến sĩ Adelle Thomas nhấn mạnh cần ưu tiên phân bổ ngân sách trong thập kỷ tới. Thay đổi hệ thống năng lượng, thực phẩm và giao thông vận tải là bước chuyển bắt buộc.
Hành động trì hoãn sẽ khiến chúng ta bỏ lỡ cơ hội bảo vệ tương lai bền vững, vì cửa sổ thời gian đang nhanh chóng đóng lại. Việc đẩy mạnh chính sách tăng trưởng xanh tại Việt Nam là yêu cầu cấp thiết, trong đó ưu tiên vẫn là đầu tư vào hạ tầng chống chịu. Hỗ trợ tài chính trực tiếp cho cộng đồng ven biển và các nhóm yếu thế cần được thực hiện ngay lập tức.
Sự liên kết giữa giảm phát thải với mục tiêu xã hội sẽ tạo ra hiệu quả tổng thể cao hơn, đòi hỏi hệ thống kinh tế phải được cải thiện song hành với sự thay đổi trong cách ứng xử với thiên nhiên. Trong khi đó, các quốc gia thành viên tiếp tục giám sát tiến độ cam kết thông qua việc cập nhật định kỳ dữ liệu khoa học. Thích ứng chủ động và giảm thiểu phát thải vẫn là hướng đi khả thi duy nhất.
