Số Hiệu Cơn Bão Trên Biển Đông Đánh Thế Nào? Quy Chuẩn Bão Số 1 Đến Bão Số N Và Mã Quốc Tế WMO

Số hiệu cơn bão trên Biển Đông là mã định danh tuần tự bằng số (như Bão số 1, Bão số 2, Bão số 3…) được Tổng cục Khí tượng Thủy văn Việt Nam chính thức công bố để theo dõi, cảnh báo và chỉ đạo phòng chống thiên tai trên lãnh thổ quốc gia. Mỗi khi một áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông mạnh lên thành bão hoặc một cơn bão từ Tây Thái Bình Dương vượt qua kinh tuyến 120 độ Đông đi vào Biển Đông, hệ thống định danh kép độc đáo gồm số hiệu quốc nội và tên quốc tế WMO sẽ được kích hoạt đồng thời, giúp cộng đồng và lực lượng cứu nạn dễ dàng nhận diện cấp độ nguy hiểm.

1. Quy chuẩn đánh số hiệu cơn bão trên Biển Đông của Việt Nam

Quy tắc đánh số hiệu cơn bão tại Việt Nam được xây dựng dựa trên nguyên tắc thứ tự thời gian xuất hiện trong phạm vi vùng biển trách nhiệm và đã được luật hóa tại Quyết định số 18/2021/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Cơ quan duy nhất có thẩm quyền đánh số hiệu và công bố số thứ tự bão tại Việt Nam là Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia thuộc Tổng cục Khí tượng Thủy văn.

Một hiện tượng thời tiết chỉ được chính thức cấp số hiệu bão (Bão số 1, Bão số 2…) khi thỏa mãn đồng thời hai điều kiện vật lý và địa lý nghiêm ngặt:

• Điều kiện cường độ: Xoáy thuận nhiệt đới phải đạt sức gió mạnh nhất từ cấp 8 trở lên (tương đương vận tốc gió từ 62 km/h trở lên hoặc từ 34 hải lý/giờ trở lên) theo thang sức gió Beaufort. Nếu sức gió mới đạt cấp 6 hoặc cấp 7 thì hệ thống thời tiết này chỉ được gọi là “Áp thấp nhiệt đới” và không được cấp số hiệu bão.
• Điều kiện vị trí địa lý: Cơn bão phải nằm hoàn toàn trong phạm vi vùng biển Biển Đông, được giới hạn bởi kinh tuyến 120,0 độ Kinh Đông về phía Đông và vĩ tuyến 0,0 độ đến 23,5 độ Vĩ Bắc.

Nguyên tắc đánh số tuần tự theo năm dương lịch

Quy trình đánh số hiệu bão được thiết lập lại từ đầu vào ngày 01 tháng 01 hàng năm và kết thúc vào ngày 31 tháng 12 cùng năm:

1. Bão số 1: Là cơn bão đầu tiên xuất hiện hoặc đi vào Biển Đông kể từ 00h00 ngày 01 tháng 01 của năm đó. Bão số 1 có thể xuất hiện rất sớm vào tháng 5 hoặc tháng 6, nhưng cũng có những năm dị thường xuất hiện muộn vào tận tháng 7.
2. Các số hiệu kế tiếp (Bão số 2, số 3, số 4…): Cứ mỗi khi có cơn bão tiếp theo thỏa mãn tiêu chí hoạt động trên Biển Đông, số hiệu sẽ được tăng lên một đơn vị một cách liên tục và không ngắt quãng.
3. Trường hợp bão suy yếu rồi mạnh trở lại: Nếu một cơn bão đã được đánh số hiệu suy yếu thành áp thấp nhiệt đới nhưng sau đó lại mạnh lên thành bão trên Biển Đông, cơn bão đó vẫn giữ nguyên số hiệu ban đầu chứ không được cấp số hiệu mới.

Hệ thống số hiệu này hoạt động song hành cùng bảng danh sách quốc tế, nơi mà việc tìm hiểu tên bão được các nước châu Á đề xuất sẽ giúp người đọc hiểu rõ tại sao một cơn bão lại vừa có số hiệu vừa mang một cái tên quốc tế mỹ miều như Yagi, Prapiroon hay Tra Mi.

2. Kinh tuyến 120 độ Đông – Cột mốc phân định bão vào Biển Đông

Trong các bản tin dự báo bão xa, người nghe đài thường thấy chuyên viên khí tượng nhắc đến cụm từ: “Bão đang hoạt động ở vùng biển phía Đông đảo Lu-Dông (Philippines), dự kiến trong 24 giờ tới sẽ vượt qua kinh tuyến 120 độ Đông đi vào Biển Đông và trở thành cơn bão số 2 năm nay.”

Kinh tuyến 120 độ Đông đóng vai trò như một “cánh cổng biên giới khí tượng” tự nhiên. Về mặt địa lý, kinh tuyến 120 độ Đông chạy dọc qua phía Tây của quần đảo Philippines và eo biển Luzon. Về mặt hàng hải và dự báo:

• Phía Đông kinh tuyến 120: Vùng biển thuộc lưu vực Tây Bắc Thái Bình Dương. Tại đây, bão do Cơ quan Khí tượng Nhật Bản (JMA) hoặc Trung tâm Cảnh báo Bão Liên hợp (JTWC) theo dõi chính, Việt Nam chỉ phát bản tin cảnh báo từ xa và gọi theo tên quốc tế (ví dụ: bão Yagi).
• Phía Tây kinh tuyến 120: Bão chính thức bước chân vào Biển Đông. Ngay tại thời điểm tâm bão cắt qua kinh tuyến 120 độ Đông và duy trì sức gió từ cấp 8 trở lên, cơ quan khí tượng Việt Nam lập tức cấp số hiệu quốc nội tiếp theo (ví dụ: bão số 3) để các địa phương triển khai lệnh ứng phó khẩn cấp.

Toàn bộ các quy tắc phát ngôn này đều nằm trong khung pháp lý của quy trình ban hành tin bão, đảm bảo tính pháp lý thống nhất từ trung ương đến lực lượng cứu nạn cơ sở.

3. Bảng đối chiếu số hiệu bão Việt Nam và mã quốc tế WMO qua các mùa bão

Để hiểu rõ mối tương quan giữa cách đặt tên quốc tế, mã số WMO/JMA và số hiệu bão Việt Nam, bảng tổng hợp dưới đây đối chiếu các cơn bão tiêu biểu trên Biển Đông trong những năm gần đây:

Nhìn vào bảng trên, có thể thấy rõ quy luật mã quốc tế gồm 4 chữ số: hai chữ số đầu đại diện cho năm (24 tương ứng năm 2024) và hai chữ số sau là thứ tự bão xuất hiện trên toàn vùng Tây Bắc Thái Bình Dương (ví dụ 11 là cơn bão thứ 11 của khu vực). Trong khi đó, tại Việt Nam, cơn bão Yagi mới là cơn bão số 3 đi vào Biển Đông.

4. Tại sao Việt Nam duy trì hệ thống số hiệu song song với tên bão quốc tế?

Nhiều người thường đặt câu hỏi: Tại sao quốc tế đã có tên gọi như Yagi, Saola hay Trami mà Việt Nam vẫn phải gọi là Bão số 3, Bão số 5 hay Bão số 6? Việc duy trì hệ thống đánh số hiệu số thứ tự mang lại ba lợi ích thực tiễn không thể thay thế đối với công tác chỉ đạo điều hành và nhận thức cộng đồng:

1. Sự trực quan, dễ nhớ đối với đại đa số người dân

Tên bão quốc tế là danh sách tổng hợp từ nhiều ngôn ngữ khác nhau (tiếng Nhật, tiếng Hàn, tiếng Trung, tiếng Tagalog, tiếng Anh, tiếng Micronesia…). Nhiều cái tên rất khó phát âm hoặc dễ gây nhầm lẫn khi truyền đạt qua sóng vô tuyến điện đàm (như Prapiroon, Maliksi, Jongdari). Trong tình huống khẩn cấp, việc gọi ngắn gọn “Bão số 3” giúp bà con ngư dân, nông dân và các lực lượng phản ứng nhanh nắm bắt ngay lập tức thông tin mà không sợ nghe nhầm tên chữ.

2. Giám sát diễn biến tần suất thiên tai trong năm

Số hiệu bão cho biết ngay lập tức số lượng cơn bão đã tiến vào Biển Đông tính đến thời điểm hiện tại. Khi nghe thông báo “Bão số 8”, người chỉ đạo phòng chống lụt bão biết ngay rằng Biển Đông đã trải qua 7 cơn bão trước đó, từ đó đánh giá được mức độ no nước của các hồ chứa thủy điện và lượng mưa tích lũy trên các lưu vực sông để đưa ra lệnh xả lũ an toàn.

Quy luật thời gian xuất hiện bão cũng tuân thủ rất chặt chẽ chu kỳ tự nhiên. Qua các nghiên cứu khí hậu học, người đọc có thể tìm hiểu thêm về mùa bão ở Biển Đông để thấy rõ quy luật bão dịch chuyển dần từ phía Bắc xuống các tỉnh miền Trung và Nam Bộ vào cuối năm.

5. Quy luật phân bố số lượng bão trung bình trên Biển Đông qua các năm

Theo chuỗi số liệu quan trắc khí hậu trong hơn 60 năm qua của Tổng cục Khí tượng Thủy văn, trung bình mỗi năm Biển Đông đón nhận từ 10 đến 12 cơn bão và áp thấp nhiệt đới, trong đó có khoảng 5 đến 7 cơn bão ảnh hưởng trực tiếp đến đất liền Việt Nam. Con số này biến động rất mạnh tùy thuộc vào pha dao động khí hậu toàn cầu El Nino hay La Nina:

• Trong pha El Nino (pha nóng): Số lượng bão trên Biển Đông thường ít hơn trung bình nhiều năm (chỉ từ 7 đến 9 cơn bão), nhưng bão thường có quỹ đạo phức tạp, cường độ cực đoan và trái mùa.
• Trong pha La Nina (pha lạnh): Tần suất bão dồn dập hơn hẳn (có năm lên tới 14 đến 16 cơn bão), bão thường tập trung dồn dập vào các tháng cuối năm và đổ bộ trực diện vào dải đất miền Trung, gây mưa lũ lịch sử chồng lũ.

Các nhà nghiên cứu khí tượng thường đối chiếu các số liệu thống kê chi tiết tại bài phân tích chuyên sâu về số cơn bão trung bình ở Biển Đông để lập kế hoạch phân bổ nguồn lực ứng phó thiên tai cho từng địa phương theo từng chu kỳ mùa vụ nông nghiệp.

6. Hiện tượng tương tác bão đôi (Hiệu ứng Fujiwhara) và quy tắc đánh số hiệu

Một trong những tình huống phức tạp nhất trong khí tượng học Biển Đông là khi xuất hiện hai hoặc nhiều cơn bão hoạt động đồng thời trong cùng một thời điểm. Đây là lúc hiệu ứng tương tác bão đôi (Fujiwhara Effect) được kích hoạt, khiến quỹ đạo di chuyển của cả hai cơn bão bị bẻ cong kỳ lạ, xoay quanh một trục chung như hai vũ công nhảy múa giữa đại dương:

• Nguyên tắc đánh số khi bão đôi xuất hiện: Cơn bão nào thỏa mãn điều kiện vượt qua kinh tuyến 120 độ Đông hoặc mạnh lên thành bão trước về mặt thời gian sẽ nhận số hiệu nhỏ hơn; cơn bão xuất hiện sau sẽ nhận số hiệu kế tiếp. Dù hai cơn bão có tương tác làm biến dạng quỹ đạo của nhau, số hiệu của từng cơn bão vẫn được giữ nguyên độc lập.
• Trường hợp bão nuốt bão (Hợp nhất hoàn lưu): Nếu một cơn bão mạnh hơn hút hoàn toàn hoàn lưu của cơn bão yếu hơn vào trong mình, cơn bão bị nuốt sẽ được tuyên bố tan rã (phát bản tin cuối cùng về bão), trong khi cơn bão còn sống sót tiếp tục giữ nguyên số hiệu ban đầu cho đến khi đổ bộ vào đất liền và suy yếu.
• Ví dụ lịch sử bão đôi dị thường: Vào tháng 10 năm 2017, bão số 10 (Doksuri) và bão số 11 (Khanun) xuất hiện liên tiếp; hay mùa bão kỷ lục năm 2020 với chuỗi bão số 5, 6, 7, 8, 9 đổ dồn vào miền Trung trong vòng chưa đầy một tháng, gây mưa lũ lịch sử kéo dài. Việc đánh số hiệu chuẩn xác từ bão số 1 đến bão số 14 năm 2020 đã giúp các nhà hoạch định chính sách điều phối nguồn lực cứu trợ cứu nạn quốc tế một cách minh bạch và hiệu quả.

Kỷ lục số hiệu bão trong lịch sử khí tượng Việt Nam

Theo tài liệu lưu trữ của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, những năm ghi nhận số hiệu bão cao nhất trên Biển Đông phản ánh sự biến đổi khí hậu toàn cầu ngày càng khó lường:

1. Năm 2017 – Kỷ lục bão số 16 (Tembin): Đây là năm đầu tiên trong lịch sử cơ quan khí tượng phải đánh số hiệu đến cơn bão số 16 vào tận những ngày cuối cùng của tháng 12, đe dọa trực tiếp vùng biển Nam Bộ và Cà Mau.
2. Năm 2013 – Kỷ lục 15 cơn bão và 4 áp thấp nhiệt đới: Năm xuất hiện siêu bão Haiyan (Bão số 14) cuồng nộ quét qua Biển Đông trước khi đổ bộ vào Quảng Ninh.
3. Năm 2020 – Dồn dập bão số 1 đến bão số 14: Chuỗi bão lũ lịch sử gây sạt lở núi kinh hoàng tại Thừa Thiên Huế, Quảng Trị và Quảng Nam.

7. Câu hỏi thường gặp về số hiệu cơn bão trên Biển Đông (FAQ)