Tên Bão Được Các Nước Châu Á Đề Xuất Thế Nào? Danh Sách 10 Tên Của Việt Nam & Quy Trình Khai Tử

Tên bão được các nước châu Á đề xuất thông qua cơ chế hợp tác khí tượng đa phương của Ủy ban Bão Quốc tế (Typhoon Committee) thuộc Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) và Ủy ban Kinh tế Xã hội châu Á – Thái Bình Dương (ESCAP). Thay vì đặt tên bão theo danh xưng phụ nữ hay bảng chữ cái phương Tây như trước năm 2000, 14 quốc gia và vùng lãnh thổ tại khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương đã cùng nhau đóng góp một danh bạ 140 tên gọi giàu bản sắc văn hóa phương Đông. Quy trình luân chuyển tên bão, ý nghĩa 10 cái tên do Việt Nam đề cử cùng cơ chế “khai tử” vĩnh viễn các cơn bão cuồng phong thảm khốc ẩn chứa những nguyên tắc khoa học và nhân văn sâu sắc.

1. Lịch sử đặt tên bão: Bước chuyển mình từ phương Tây sang văn hóa châu Á

Trước năm 2000, các cơn bão nhiệt đới xuất hiện trên vùng biển Tây Bắc Thái Bình Dương (bao gồm cả Biển Đông) hoàn toàn do Trung tâm Cảnh báo Bão Liên hợp của Hải quân Hoa Kỳ (JTWC) đặt tên. Hệ thống cũ này chỉ sử dụng tên người phụ nữ phương Tây (như Sarah, Nancy, Pamela…) và sau đó bổ sung thêm tên nam giới theo thứ tự bảng chữ cái tiếng Anh từ A đến Z.

Tuy nhiên, cách đặt tên phương Tây đã bộc lộ nhiều hạn chế nghiêm trọng trong công tác truyền thông phòng chống thiên tai tại châu Á:

• Khó phát âm và ghi nhớ: Đại đa số cư dân các nước châu Á, đặc biệt là ngư dân và người dân vùng nông thôn ven biển, gặp khó khăn lớn khi phát âm hoặc nhớ các tên tiếng Anh xa lạ, dẫn đến tâm lý chủ quan hoặc sai lệch thông tin cảnh báo.
• Thiếu sự gắn kết văn hóa: Bão là một phần của lịch sử sinh tồn và văn hóa phương Đông. Các quốc gia thành viên mong muốn những cơn bão mang tên gọi gần gũi với thiên nhiên, các loài hoa, động vật, thần thoại hoặc địa danh lịch sử của chính khu vực chịu ảnh hưởng.

Trước thực trạng đó, tại kỳ họp thường niên lần thứ 31 tổ chức ở Philippines vào năm 1998, Ủy ban Bão (Typhoon Committee) gồm 14 quốc gia và vùng lãnh thổ thành viên đã thống nhất xây dựng một danh sách tên bão hoàn toàn mới. Danh sách này chính thức có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2000, đánh dấu một kỷ nguyên tự chủ và gắn kết văn hóa sâu sắc trong khí tượng học khu vực.

Khi các cơn bão tiến vào vùng biển nội thủy của nước ta, bên cạnh tên quốc tế được phân bổ, cơ quan dự báo sẽ lập tức tích hợp số hiệu cơn bão trên Biển Đông để phục vụ công tác ban hành công điện khẩn từ Thủ tướng Chính phủ tới các cấp cơ sở.

2. 14 quốc gia và vùng lãnh thổ tham gia đề xuất danh sách tên bão

Ủy ban Bão khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương quy tụ 14 thành viên đại diện cho các nền kinh tế chịu ảnh hưởng trực tiếp của bão lốc, gồm:

1. Campuchia
2. Trung Quốc
3. Triều Tiên
4. Hồng Kông (Trung Quốc)
5. Nhật Bản
6. Lào
7. Ma Cao (Trung Quốc)
8. Malaysia
9. Micronesia
10. Philippines
11. Hàn Quốc
12. Thái Lan
13. Hoa Kỳ (đại diện cho các vùng lãnh thổ đảo ở Thái Bình Dương như Guam, Quần đảo Bắc Mariana)
14. Việt Nam

Mỗi thành viên đóng góp chính xác 10 tên bão, tạo thành một danh bạ tổng cộng 140 tên bão quốc tế. Danh bạ này được chia thành 5 cột, mỗi cột chứa 28 tên (mỗi quốc gia đóng góp 2 tên cho mỗi cột). Tên bão sẽ được luân chuyển tuần tự từ cột 1 đến cột 5 theo thứ tự bảng chữ cái tiếng Anh tên các quốc gia thành viên. Khi sử dụng hết tên cuối cùng của cột 5, danh sách sẽ tự động quay trở lại tên đầu tiên của cột 1 tạo thành một vòng tuần hoàn khép kín.

Tiêu chuẩn khắt khe để một cái tên được chấp thuận

Không phải bất kỳ từ ngữ nào do quốc gia thành viên đề xuất cũng được Ủy ban Bão phê duyệt. Một cái tên hợp lệ phải đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt sau:

• Dễ phát âm: Không quá dài (thường dưới 9 chữ cái), dễ đọc và không gây nhầm lẫn trên sóng truyền thanh vô tuyến.
• Mang ý nghĩa tích cực hoặc trung tính: Ưu tiên tên các loài hoa lá, cây cỏ, động vật, hiện tượng thiên nhiên tươi đẹp, danh lam thắng cảnh hoặc thần thoại lịch sử. Tuyệt đối không đề xuất tên mang tính xung đột chính trị, quân sự, kích động tôn giáo hay xúc phạm sắc tộc.
• Không mang tính thương mại: Cấm sử dụng tên nhãn hàng, thương hiệu doanh nghiệp hoặc tên người thật còn sống.

3. 10 tên bão do Việt Nam đề xuất: Ý nghĩa và tình trạng luân chuyển

Là một quốc gia có đường bờ biển dài hơn 3.260 km thường xuyên hứng chịu bão lũ, Việt Nam đóng góp 10 cái tên rất đỗi thanh bình, phản ánh thiên nhiên tươi đẹp và các dòng sông lịch sử của đất nước. Dưới đây là bảng tổng hợp chi tiết 10 tên bão của Việt Nam cùng tình trạng sử dụng:

Ý nghĩa đằng sau những cái tên như Hoa Bằng Lăng, Cỏ May hay Vịnh Hạ Long phản ánh ước vọng của người dân Việt Nam: mong cho những cơn cuồng phong dữ dội mau chóng tiêu tan, trả lại sự yên ả và tươi đẹp cho đất trời.

4. Quy trình khai tử (xóa sổ) tên bão: Khi cái tên trở thành nỗi ám ảnh

Một trong những quy chế đặc biệt nhất của Ủy ban Bão là cơ chế khai tử vĩnh viễn (retire) một tên bão ra khỏi danh bạ quốc tế. Quy chế này được thiết lập nhằm thể hiện sự tôn trọng nhân đạo đối với những nạn nhân đã qua đời và tránh gợi lại nỗi đau thương mất mát to lớn cho cộng đồng dân cư.

Tiêu chí khai tử một tên bão

Một tên bão sẽ bị đề nghị xóa sổ nếu đáp ứng ít nhất một trong các điều kiện sau:

1. Gây thiệt hại nhân mạng thảm khốc: Số lượng người chết và mất tích vượt quá hàng trăm hoặc hàng nghìn người tại các quốc gia bị càn quét.
2. Gây thiệt hại kinh tế đặc biệt nghiêm trọng: Thiệt hại vật chất ước tính lên tới hàng tỷ USD, phá hủy diện rộng hệ thống đê điều, cầu cống, nhà cửa và làm đình trệ nền kinh tế khu vực.
3. Có tính chất khí tượng dị thường lịch sử: Đạt cấp độ siêu bão cuồng nộ với áp suất trung tâm giảm sâu kỷ lục hoặc duy trì sức tàn phá vượt quá mọi kịch bản phòng ngừa thông thường.

Điển hình như cơn siêu bão lịch sử tháng 9/2024, bạn đọc có thể nghiên cứu chi tiết chuỗi dữ liệu trong bài viết về bão Yagi để hiểu vì sao cái tên bão do Nhật Bản đề xuất (có nghĩa là chòm sao Ma Kết) chắc chắn sẽ bị Ủy ban Bão chính thức khai tử vĩnh viễn khỏi danh bạ.

Quy trình thay thế tên bão bị khai tử

Tại phiên họp thường niên diễn ra vào đầu năm tiếp theo, quốc gia hoặc vùng lãnh thổ chịu thiệt hại nặng nhất sẽ đệ trình hồ sơ báo cáo thảm họa và đề nghị khai tử tên bão. Toàn thể 14 thành viên Ủy ban Bão sẽ tiến hành bỏ phiếu kín hoặc biểu quyết thông qua:

• Khi một tên bão bị xóa bỏ, quốc gia ban đầu đã đề xuất tên đó có nghĩa vụ phải nghiên cứu và trình lên một cái tên mới hoàn toàn tại kỳ họp năm sau.
• Cái tên mới sau khi được thẩm định kỹ lưỡng về ngữ âm và ý nghĩa sẽ được điền vào đúng vị trí của tên cũ trong danh bạ 140 tên bão và chờ đợi chu kỳ quay vòng tiếp theo.
• Trong lịch sử, nhiều cơn bão nằm trong danh sách những cơn bão mạnh nhất từng đổ bộ vào Việt Nam như Chanchu (2006), Xangsane (2006), Ketsana (2009), Haiyan (2013), Damrey (2017) hay Vamco (2020) đều đã vĩnh viễn bị khai tử.

Đối với các nhà khí tượng học, việc giải mã bí ẩn động lực học bên trong mắt bão là gì và theo dõi chu trình thành mắt bão thay thế chính là chìa khóa để dự báo chuẩn xác cường độ tàn phá của những cơn bão mang tên gọi châu Á này.

5. Nét đặc sắc trong phong cách đặt tên bão của các nước châu Á

Mỗi quốc gia thành viên trong Ủy ban Bão WMO/ESCAP đều mang bản sắc văn hóa riêng biệt gửi gắm vào danh sách 10 cái tên do mình đề xuất, tạo nên bức tranh ngôn ngữ vô cùng phong phú trên bản đồ khí tượng Tây Bắc Thái Bình Dương:

• Nhật Bản – Lấy cảm hứng từ các chòm sao thiên văn: Nhật Bản có truyền thống chọn tên bão theo tên các chòm sao thiên văn (Constellations) như Yagi (chòm sao Ma Kết), Kajiki (chòm sao Kiếm Ngư), Koto (chòm sao Thiên Cầm), Usagi (chòm sao Thiên Thố – Con Thỏ) hay Hato (chòm sao Bồ Câu). Người Nhật quan niệm đặt tên theo các vì sao trên trời giúp thông tin mang tính trung lập, tránh gợi nhớ đến bất kỳ cá nhân hay sự kiện tiêu cực nào trên mặt đất.
• Trung Quốc – Lấy cảm hứng từ các vị thần và sinh vật huyền thoại: Đóng góp những cái tên đầy màu sắc thần thoại như Longwang (Long Vương – Vua Rồng), Wukong (Tôn Ngộ Không), Yutu (Thỏ Ngọc Cung Trăng), Haikui (Hải Quỳ) hay Fengshen (Phong Thần). Khi Longwang gây thiệt hại nặng nề, Trung Quốc đã đề xuất tên Haikui thay thế.
• Hàn Quốc và Triều Tiên – Tên các loài chim muông và cây cỏ thanh bình: Triều Tiên chọn Koni (Thiên Nga), Jongdari (Chim Sơn Ca), Megi (Cá Nheo); trong khi Hàn Quốc chọn Gaemi (Con Kiến), Jangmi (Hoa Hồng), Mirinae (Dải Ngân Hà), Nuri (Thế Giới).
• Hồng Kông và Ma Cao – Nét hiện đại và món ăn ẩm thực: Ma Cao từng đề xuất cái tên Bebinca (tên một loại bánh tráng miệng pudding truyền thống) hay Sanba; trong khi Hồng Kông đóng góp Kai-tak (tên sân bay cũ nổi tiếng), Shanshan (tên cô gái đáng yêu) hay Banyan (Cây Đa).
• Philippines – Tên động vật và hiện tượng tự nhiên Tagalog: Đóng góp Malakas (Mạnh Mẽ), Talim (Sắc Bén), Hagupit (Roi Vọt càn quét), Lupit (Tàn Khốc). Đặc biệt, Philippines duy trì hệ thống tên bão nội địa riêng của cơ quan PAGASA hoạt động song song với tên bão quốc tế của WMO.

Tầm quan trọng của việc thống nhất phát âm quốc tế

Do tên bão được đóng góp từ 14 ngôn ngữ khác nhau với hệ chữ tượng hình (Hán tự, Kanji, Hanja) và chữ Latinh, Ủy ban Bão xuất bản một bảng phiên âm chuẩn quốc tế bằng ký tự ngữ âm IPA kèm theo hướng dẫn phát âm trên sóng vô tuyến. Tại Việt Nam, các bản tin truyền hình và phát thanh thường phiên âm giản lược theo quy tắc tiếng Việt gần nhất (ví dụ: Yagi đọc là “Y-a-gi”, Prapiroon đọc là “Pra-pi-run”, Trami đọc là “Trà-mi”) giúp người dân dễ dàng theo dõi và không bị bỡ ngỡ trước các thuật ngữ quốc tế.

6. Câu hỏi thường gặp về tên bão châu Á (FAQ)