Bạn có bao giờ tự hỏi tại sao mùa hè năm nay nóng đến mức nền đất nứt nẻ, trong khi mùa đông vừa rồi rét đến mức băng giá bao phủ khắp miền Bắc? Những hiện tượng thời tiết bất thường này không phải ngẫu nhiên. Thời tiết cực đoan là những hiện tượng khí tượng bất thường, diễn ra với cường độ mạnh và mức độ khắc nghiệt vượt xa ngưỡng trung bình của khí hậu thông thường, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống con người và môi trường.

Định nghĩa thời tiết cực đoan

Thời tiết cực đoan là hiện tượng khí tượng bất thường, đột ngột và khắc nghiệt vượt ngưỡng thống kê, gây ảnh hưởng lớn đến đời sống con người. Khác với thời tiết bình thường chỉ dao động trong phạm vi ổn định, ít gây ảnh hưởng nghiêm trọng, thời tiết cực đoan gây ra những biến đổi đột ngột, khó dự đoán và để lại nhiều hậu quả nặng nề.

Đặc điểm nhận diện chính của thời tiết cực đoan nằm ở ba yếu tố: bất thường, cường độ mạnh và mức độ khắc nghiệt. Bất thường nghĩa là hiện tượng khác xa quy luật thông thường. Cường độ mạnh nghĩa là vượt xa ngưỡng trung bình. Mức độ khắc nghiệt nghĩa là gây hậu quả nghiêm trọng.

Theo Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC) công bố năm 2021, sự gia tăng của khí nhà kính do con người gây ra đã làm tăng tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan. Điều này có nghĩa thời tiết cực đoan không chỉ là hiện tượng tự nhiên mà còn chịu tác động trực tiếp từ hoạt động của con người.

Các dạng thời tiết cực đoan phổ biến

Thời tiết cực đoan xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, mỗi dạng có đặc điểm và mức độ ảnh hưởng riêng. Dưới đây là những dạng phổ biến nhất.

  • Nắng nóng và hạn hán kéo dài: Khi nền nhiệt độ tăng cao liên tục trong nhiều ngày, đất đai khô cằn và nguồn nước suy giảm. Ở Việt Nam, các đợt nắng nóng kéo dài với nhiệt độ trên 40°C là minh chứng rõ ràng. Hạn hán khốc liệt tại Tây Nguyên và Nam Bộ là một trong những biểu hiện nghiêm trọng.

  • Mưa lớn, bão, lũ lụt: Bão là xoáy thuận nhiệt đới, đường kính có thể lên tới hàng trăm km, hình thành trên vùng biển nhiệt đới. Bão thường mang theo gió mạnh, mưa lớn, gây ra ngập lụt diện rộng, sạt lở đất và thiệt hại nặng nề về người cũng như tài sản. Lũ quét xảy ra bất ngờ trên lưu vực sông suối nhỏ miền núi, dòng chảy xiết mạnh kèm bùn đá.

  • Rét đậm, rét hại, băng giá: Thường xảy ra tại các khu vực miền núi phía Bắc vào mùa đông. Khi nhiệt độ giảm sâu xuống dưới ngưỡng bình thường, cây trồng và vật nuôi dễ bị chết rét, gây thiệt hại lớn cho sản xuất nông nghiệp.

  • Lốc xoáy, mưa đá: Những hiện tượng này thường xuất hiện bất ngờ và rất khó dự báo chính xác. Lốc xoáy có sức gió mạnh có thể cuốn trôi mái nhà, cây cối và gây thương vong cho con người. Mưa đá làm hư hỏng hoa màu, nhà cửa và cơ sở hạ tầng.

Nguyên nhân gây ra thời tiết cực đoan

Nguyên nhân chính gây ra thời tiết cực đoan xuất phát từ sự kết hợp giữa yếu tố tự nhiên và tác động của con người.

  • Biến đổi khí hậu toàn cầu: Khi con người thải ra quá nhiều khí nhà kính như CO2, CH4 hay N2O từ hoạt động công nghiệp, giao thông và năng lượng, bầu khí quyển bị giữ nhiệt nhiều hơn. Nhiệt độ Trái Đất tăng lên đã làm tan băng ở hai cực, mực nước biển dâng cao và hệ thống tuần hoàn khí quyển mất cân bằng.

  • Hiện tượng El Nino và La Nina: El Nino làm nhiệt độ bề mặt nước biển Thái Bình Dương tăng, kéo theo hạn hán, nắng nóng và cháy rừng. La Nina làm nhiệt độ nước biển hạ thấp, gây ra mưa lớn, lũ lụt và bão mạnh hơn bình thường.

  • Phá rừng: Hoạt động của con người cũng là nguyên nhân quan trọng. Việc phá rừng bừa bãi đã làm suy giảm khả năng hấp thụ khí CO2 và mất cân bằng sinh thái. Quá trình đô thị hóa nhanh khiến bề mặt đất bị bê tông hóa, nhiệt độ đô thị tăng cao và khả năng thoát nước kém, làm trầm trọng thêm các đợt nắng nóng và ngập lụt.

Biểu hiện tại Việt Nam

Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của thời tiết cực đoan. Mỗi năm, nước ta phải hứng chịu từ 10 đến 12 cơn bão và áp thấp nhiệt đới. Mùa bão diễn ra từ tháng 6 đến hết tháng 11.

Các đợt nắng nóng kéo dài với nhiệt độ trên 40°C là tình trạng thường xuyên. Ghi nhận mức độ cao nhất từ trước đến nay trên lãnh thổ Việt Nam là 44.2 độ C tại Tương Dương, Nghệ An. Tháng 6 năm 2023, nhiệt độ khu vực phía Bắc vượt 40 độ C, Hà Giang ghi nhận 42 độ C.

Hạn hán khốc liệt tại Tây Nguyên và Nam Bộ hay tình trạng rét đậm, rét hại tại miền núi phía Bắc đều là những minh chứng rõ ràng cho sự gia tăng của thời tiết cực đoan. Mỗi năm, nước ta xuất hiện hàng trăm đợt lũ quét khác nhau, chủ yếu tại khu vực miền núi phía Bắc như Sa Pa, Bát Xát thuộc tỉnh Lào Cai.

Năm 2023 là năm nóng nhất trong lịch sử quan trắc, nhiệt độ toàn cầu cao hơn 1.45 độ C so với mức tiền công nghiệp. Nước ta ghi nhận 21 trong 22 loại hình thiên tai, đặc biệt là mưa lớn gây sạt lở đất, lũ quét, ngập lụt, gây ra nhiều thiệt hại về người và tài sản.

Tác động và thiệt hại

Thời tiết cực đoan gây ra nhiều hệ quả nghiêm trọng cho con người và môi trường. Những con số thống kê cho thấy mức độ ảnh hưởng ngày càng tăng theo thời gian.

Về con người, các hiện tượng thời tiết cực đoan ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe. Nắng nóng kéo dài gây ra các bệnh liên quan đến tim mạch và hô hấp. Rét đậm rét hại làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh về đường hô hấp và tim mạch, đặc biệt nguy hiểm với người già và trẻ nhỏ.

Theo báo cáo của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), các hiện tượng thời tiết cực đoan trong giai đoạn 1970 đến 2021 đã làm cho nền kinh tế toàn cầu bị thiệt hại khoảng 4.300 tỷ USD và khiến hơn 2 triệu người thiệt mạng. Tại Mỹ, năm 2022, các hiện tượng thời tiết cực đoan gây thiệt hại 165 tỷ USD.

Tại Việt Nam, từ đầu năm 2023 đến 10/01/2024, cả nước ghi nhận 5.331 sự cố thiên tai khiến 924 người tử vong, 205 người mất tích, 977 người bị thương. Những con số này chưa phản ánh hết thiệt hại về tinh thần và sinh kế của người dân.

Hơn 60% thiệt hại kinh tế có liên quan đến thời tiết. Thiệt hại không chỉ nằm ở cơ sở hạ tầng bị phá hủy mà còn ở gián đoạn sản xuất, mất mùa, ô nhiễm nguồn nước và suy giảm đa dạng sinh học. Chi phí khắc phục và tái thiết sau thiên tai ngày càng lớn, gây áp lực lên ngân sách nhà nước và cộng đồng.

Mẹo cuối hành động thiết thực

Bạn có thể bảo vệ bản thân và gia đình trước thời tiết cực đoan bằng cách: theo dõi dự báo thời tiết hàng ngày trên các kênh chính thức của cơ quan khí tượng; chuẩn bị sẵn túi khẩn cấp với nước, thực phẩm khô, đèn pin và thuốc men; xây dựng kế hoạch sơ tán khi có cảnh báo bão lũ; trồng cây xanh và tiết kiệm năng lượng để góp phần giảm thiểu biến đổi khí hậu, nguyên nhân gốc rễ khiến thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng.