Sinh kế gắn liền với biển khắc nghiệt đã rèn giũa cho cộng đồng ngư dân Hòn Rớ những kỹ năng dự báo thời tiết độc đáo. Ông Hồ Văn, một lão làng với 30 năm lênh đênh sóng nước, khẳng định việc theo dõi diễn biến khí tượng ít nhất 10 ngày trước khi ra khơi là yếu tố sống còn. Khác với công nghệ hiện đại, tri thức bản địa này dựa vào quan sát trực tiếp các hiện tượng tự nhiên, giúp người dân chủ động ứng phó và giảm thiểu thiệt hại do bão gây ra.

Dấu hiệu tự nhiên báo hiệu bão từ quan sát bầu trời và mây

Ông cha ta đã đúc kết kinh nghiệm dự báo thời tiết qua câu thơ: “Trông trời, trông đất, trông mây. Trông mưa, trông nắng, trông ngày, trông đêm”, nhấn mạnh việc cần quan sát kỹ lưỡng các hiện tượng tự nhiên.

Vào lúc bình minh hoặc hoàng hôn, màu sắc của ráng mây là tín hiệu rõ rệt: ráng vàng báo nắng, ráng trắng báo gió, còn ráng đỏ cho biết sắp có mưa. Hiện tượng ráng này xuất hiện do sự khuếch tán ánh sáng, khi ráng đỏ lan rộng thường đồng nghĩa với việc khí áp giảm và bão sắp hình thành.

Việc quan sát đặc điểm mây cũng giúp nhận diện nguy cơ giông bão. Những đám mây tụ thành khối lớn, mỏng, có dạng sợi to lan nhanh khắp bầu trời với độ dày tăng dần và bay thấp là dấu hiệu của bão. Cụ thể, mây ti từng chùm như sợi tơ trắng mịn thường xuất hiện vào mùa hè báo hiệu giông sắp đến, trong khi mây ti tầng màu trắng đục, đôi khi có quầng tán quanh mặt trời, cũng phản ánh khí áp đang giảm.

Kinh nghiệm dân gian còn ghi nhận mối liên hệ giữa hướng di chuyển của mây với cường độ mưa. Câu “Mống bên Đông, cầu vồng bên Tây không mưa dây cũng bão giật” ám chỉ rằng mống – đám mây đùn lên từ phía Đông quan sát lúc sáng sớm khi mặt trời sắp mọc – là điềm báo xấu. Tương tự, “Cơn đằng Đông vừa trông vừa chạy, cơn đằng Tây vừa cày vừa ăn” ý nói mưa từ phía Đông sẽ ập đến rất nhanh và dữ dội, trong khi mưa từ phía Tây thường ít khi gây ra những trận lớn.

Thiên văn học cũng cung cấp các dấu hiệu dự báo thời tiết thông qua mặt trăng. Câu “Trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa” gợi ý rằng vòng tròn bao quanh mặt trăng (quầng) thường liên quan đến front nóng sắp đến, mang theo mưa, trong khi quầng tán có thể báo hiệu gió mạnh trong cơn bão đang tới. Bầu trời trong xanh, thiếu mây giữ nhiệt, thường khiến thời tiết trở nên lạnh hơn vào ban đêm.

Kinh nghiệm dự báo bão qua thế giới động vật và thực vật

Không ít loài động thực vật trở thành những “cỗ máy dự báo” tự nhiên hữu hiệu, cảnh báo sớm về các hiện tượng thời tiết cực đoan. Trong môi trường biển, sự xuất hiện của sứa bơi dạt vào bờ từng đàn là một tín hiệu, giúp ngư dân nhận biết bão đang hình thành ở khoảng cách xa hàng nghìn kilomet. Tương tự, ong cảm nhận rõ rệt sự thay đổi của khí quyển; khi chúng ngừng hoạt động kiếm mật và ẩn náu trong tổ, khả năng cao mưa bão đang cận kề.

Trên cạn, kiến cũng phản ứng nhạy bén bằng cách xây dựng tổ hoặc di chuyển con non đi khắp nơi, một hành vi được dân gian ghi nhận qua câu “Kiến đắp thành thì bão/Kiến ẵm con chạy ráo thì mưa”. Các loài chim như én bay liệng thấp sát mặt đất cũng cho thấy không khí đang trở nên ẩm ướt, báo hiệu mưa lớn sắp đến.

Về phía thực vật, măng tre thường có xu hướng chui đầu vào giữa khóm lá trước khi bão đến, còn lá cây cỏ ống xuất hiện ngấn ở đầu lá cũng là dấu hiệu cảnh báo. Những phản ứng này thực chất là cơ chế thích nghi sinh tồn với sự biến động áp suất không khí.

Một trong những kinh nghiệm dân gian phổ biến nhất xoay quanh loài chuồn chuồn: “Chuồn chuồn bay thấp thì mưa bay cao thì nắng bay vừa thì râm con ơi nhớ lấy câu này đông nam có chớp chéo nhau thấp sát mặt biển hôm sau bão về”. Hiện tượng chuồn chuồn bay thấp xảy ra do độ ẩm không khí tăng làm cánh chúng trở nên nặng nề; khi chúng bay thấp sát mặt biển, đó thường là lúc bão sắp đổ bộ.

Cơ sở khoa học của các câu tục ngữ dự báo thời tiết

Trái với sự suy giảm của văn hóa truyền khẩu và văn hóa đọc trong môi trường bị hủy hoại, khoa học hiện đại đã xác nhận độ chính xác lên tới 99% của các kinh nghiệm dân gian thông qua các phương tiện kỹ thuật tiên tiến như phân tích ảnh mây vệ tinh. Khoa học chứng minh rằng quan sát tự nhiên bằng mắt thường của ông cha ta có cơ sở vững chắc, vì những kinh nghiệm này chủ yếu dựa vào sự thay đổi trạng thái của mây, mặt nước cùng các biểu hiện bất thường trong hoạt động sống của sinh vật.

Cụ thể, các câu tục ngữ liên quan đến ráng mây, chuồn chuồn, kiến và sứa đều phản ánh sự biến đổi của áp suất không khí, độ ẩm và nhiệt độ; khi bão hình thành với áp suất giảm mạnh và không khí ẩm ướt, côn trùng sẽ bay thấp còn động vật thì tìm chỗ trú ẩn. Sự xuất hiện của mây ti tầng báo hiệu khí áp hạ xuống, có thể dẫn đến giông bão lớn.

Tuy nhiên, biến đổi khí hậu đang làm thay đổi các mô hình thời tiết, khiến dữ liệu lịch sử dùng để dự báo bão trở nên kém đáng tin cậy hơn, đòi hỏi phải có nghiên cứu và điều chỉnh liên tục. Dù vậy, nền tảng quan sát tự nhiên vẫn giữ nguyên giá trị, bổ sung cho các trạm quan trắc để giúp người dân vùng sâu vùng xa và ngư dân trên biển có thêm thông tin cảnh báo sớm.

Thiết nghĩ nên phổ biến rộng rãi kinh nghiệm dân gian về dự báo bão, nhằm đảm bảo người dân được cảnh báo chính xác về thời điểm tâm bão đổ bộ vào đất liền, từ đó có đủ khoảng thời gian để triển khai các biện pháp phòng tránh hiệu quả. Với việc mỗi năm nước ta phải hứng chịu khoảng hơn 10 cơn bão, trong đó Nghệ An cũng chịu vài ba cơn, việc kết hợp giữa tri thức cổ truyền và công nghệ hiện đại sẽ tạo ra một bức tường chắn thiên tai vững chắc hơn.

Chuẩn bị tài sản và nhà cửa trước mùa bão

Để bảo vệ tính mạng và tài sản trước khi bão ập đến, Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai nhấn mạnh tầm quan trọng của việc gia cố nhà cửa. Người dân cần chằng chống kỹ lưỡng với những ngôi nhà mái tôn hoặc nhà tạm, bằng cách sử dụng dây cáp và cọc neo vững chắc.

Việc cắt tỉa cành cây khô và tháo gỡ các biển quảng cáo, áp phích dễ rơi vỡ cũng là biện pháp quan trọng để ngăn ngừa nguy cơ từ vật thể bay trong gió lớn. Đối với các công trình đang xây dựng, cần che chắn cẩn thận để hạn chế vật liệu rơi vãi.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, tinh thần “xanh nhà hơn già đồng” được khuyến khích thông qua việc thu hoạch sớm nông sản và thủy sản. Chủ hộ cũng nên gia cố chuồng trại chăn nuôi để bảo vệ vật nuôi.

Về phía ngư dân, nhiệm vụ chính là đảm bảo an toàn cho tàu thuyền neo đậu và bảo vệ lồng bè thủy sản; tuyệt đối không lưu lại trên tàu thuyền, tàu du lịch, chòi canh hay lồng bè khi bão đến. Các tàu thuyền nên di chuyển theo đoàn để hỗ trợ nhau nếu xảy ra sự cố.

Tại các khu vực đô thị và dân cư, người dân cần chủ động khơi thông hệ thống cống thoát nước xung quanh nhà và khu vực sinh sống để tạo đường thoát lũ hiệu quả. Nên di chuyển các phương tiện cơ giới đến những nơi có địa hình cao, tránh đỗ xe tại các vùng trũng thấp nhằm giảm thiểu tối đa thiệt hại do nước dâng cao gây ra.

Kỹ năng sơ tán và đảm bảo an toàn cá nhân

Khi bão ập đến, ưu tiên là đảm bảo an toàn cho bản thân. Cần nhanh chóng tìm đến nơi trú ẩn an toàn nhất cho mọi người trong gia đình, ưu tiên những công trình kiên cố, tầng cao, tránh xa cửa sổ và gốc cây lớn.

Luôn giữ điện thoại sẵn sàng, lưu trước các số cứu hộ, cứu nạn để liên lạc khẩn cấp khi cần, sạc đầy pin cho đèn pin, radio và thiết bị liên lạc để nắm bắt thông tin ngay cả khi mất điện. Bão là hiện tượng nguy hiểm với sức gió khủng khiếp, có khả năng nhấn chìm tàu thuyền và sập đổ nhà cửa.

Cần thường xuyên cập nhật tin tức thời tiết và cảnh báo thiên tai; nếu thấy điều kiện xấu, hãy chủ động hủy hoặc hoãn các chuyến đi. Tuyệt đối không di chuyển đến vùng ven biển, đảo, núi cao hay khu vực dễ sạt lở, lũ quét.

Nghiêm cấm ra khỏi nhà trong lúc bão đang hoành hành, trừ khi có tình huống khẩn cấp thực sự và nhận được chỉ đạo cụ thể từ lực lượng chức năng. Trong mọi trường hợp, hãy tuân thủ nghiêm ngặt các hướng dẫn sơ tán của chính quyền địa phương để hạn chế tối đa rủi ro.

Dự trữ nhu yếu phẩm và xử lý ngập lụt đô thị

Để đối phó với tình trạng ngập úng đô thị và đảm bảo nguồn cung, người dân cần chuẩn bị sẵn sàng thực phẩm, nước uống, thuốc men cùng các vật dụng cần thiết cho nhu cầu sử dụng. Khi nước dâng cao, việc kê cao đồ đạc và lưu trữ giấy tờ quan trọng ở vị trí an toàn là bắt buộc, cần di chuyển phương tiện đến nơi cao ráo để tránh hư hỏng động cơ.

Tại các khu vực trũng thấp, đô thị, cần đặc biệt cảnh giác với nguy cơ ngập lụt, trong khi vùng núi phải đề phòng lũ quét và sạt lở đất; người dân ven biển và cửa sông cũng nên thận trọng với hiện tượng nước dâng. Trong trường hợp hệ thống cống thoát nước gặp sự cố tắc nghẽn hoặc phát hiện các điểm ngập sâu, cần nhanh chóng thông báo cho chính quyền. Tuyệt đối không đỗ xe ở những khu vực có nguy cơ ngập, cân nhắc lắp đặt bơm thoát nước tạm thời cho tầng hầm chung cư để giảm thiểu rủi ro.