Khí hậu ôn đới phân bố ở dải vĩ độ trung bình khoảng 23,5° đến 66,5° hai bán cầu, kẹp giữa vùng nhiệt đới và hàn đới. Theo phân loại Köppen, vùng này có tháng lạnh nhất trung bình từ 0 °C (hoặc âm 3 °C) đến 18 °C. Khu vực cần ít nhất một tháng vượt 10 °C, tạo bốn mùa xuân hạ thu đông rõ rệt.

Tóm tắt nhanh
  • Phạm vi địa lý nằm trong khoảng 23,5° đến 66,5° vĩ Bắc và vĩ Nam trên cả hai bán cầu.
  • Hệ thống Köppen phân tách hai nhóm lớn là ôn đới (nhóm C) và lục địa (nhóm D) theo ngưỡng tháng lạnh nhất.
  • Biên độ nhiệt giữa mùa đông và mùa hè mở rộng hơn hẳn vùng nhiệt đới quanh xích đạo.
  • Ngoài vĩ độ, dòng hải lưu, hướng gió thịnh hành và độ cao địa hình đều điều chỉnh sắc thái ôn đới.
  • Tại Việt Nam, người dùng có thể đối chiếu thời tiết Lâm Đồng hôm nay để cảm nhận vùng khí hậu mát mẻ trên cao nguyên 1.500 m.

Khí hậu ôn đới là gì và phạm vi phân bố theo vĩ độ

Khí hậu ôn đới nằm hoàn toàn ở vành đai vĩ độ trung bình hai bán cầu. Góc chiếu Mặt Trời tại đây thay đổi mạnh qua từng tháng trong năm. Sự biến thiên góc chiếu tạo ra biên độ nhiệt rõ rệt cùng chu kỳ bốn mùa xuân, hạ, thu, đông phân minh hơn hẳn vùng nhiệt đới.

Theo giới địa lý học, ranh giới hình học của vùng ôn đới kéo từ chí tuyến 23,5° đến vòng cực 66,5° ở cả bán cầu Bắc lẫn bán cầu Nam. Dải đất nằm sát hai đường chí tuyến quanh vĩ độ 23,5° đến 35° lại mang sắc thái chuyển tiếp nóng hơn gọi là đới khí hậu cận nhiệt. Ngược lên cao quá vòng cực 66,5°, nền nhiệt sụt xuống quanh năm chuyển sang vùng khí hậu hàn đới.

Ngoài tọa độ vĩ độ làm khung chính, khí hậu tại cùng một đường vĩ độ ở ôn đới vẫn rất khác nhau. Dòng biển ấm hay lạnh chạy dọc bờ biển, hướng gió tây ôn đới và khoảng cách vào sâu nội lục đều tác động mạnh. Cùng độ cao địa hình, các yếu tố này làm thay đổi lượng mưa lẫn nhiệt độ mùa đông. Châu Âu ven Đại Tây Dương nhờ đó ấm hơn nhiều so với vùng nội địa châu Á ở cùng một vĩ độ.

Bản đồ phân bố dải khí hậu ôn đới hai bán cầu từ 23,5 đến 66,5 độ
Vành đai ôn đới vĩ độ trung bình trải rộng qua châu Âu, Bắc Mỹ, Đông Á và nam bán cầu.

Tiêu chuẩn phân loại Köppen giữa ôn đới hải dương và ôn đới lục địa

Để nhận diện rành mạch hai mảng lớn trong vùng ôn đới, giới khí tượng dùng bộ tiêu chuẩn phân loại Köppen. Nhóm C (Temperate) áp dụng cho các vùng có nhiệt độ trung bình tháng lạnh nhất giữa 0 °C (hoặc âm 3 °C) và 18 °C. Điều kiện đi kèm là tháng nóng nhất vượt ngưỡng 10 °C. Nhóm này phân nhánh rõ thành ôn đới hải dương (Cfb/Cfc) và kiểu Địa Trung Hải khô hè (Csa/Csb).

Ngược lại, nhóm D (Continental hay ôn đới lục địa) xuất hiện tại các khối lục địa rộng lớn như Canada, Nga hay Trung Bắc Mỹ. Tại đây có ít nhất một tháng nhiệt độ trung bình hạ xuống dưới 0 °C (hoặc âm 3 °C). Ngược lại, vùng vẫn có ít nhất một tháng vượt 10 °C để cây lá rộng và lá kim mọc được vào mùa hạ.

Khi ở kiểu ôn đới hải dương như Tây Âu hay New Zealand, hơi ẩm đại dương giữ mùa đông hiếm khi đóng băng kéo dài và mùa hè mát dưới 22 °C. Sang vùng ôn đới lục địa sâu trong nội địa, gió biển mất dần sức điều hòa làm mùa hè nóng bức trên 22 °C còn mùa đông giá buốt và tuyết rơi dày. Dưới đây là bảng đối chiếu bốn kiểu ôn đới tiêu biểu.

Nhóm phụ ôn đới Ký hiệu Köppen Ngưỡng nhiệt độ chuẩn Vùng tiêu biểu và chế độ mưa
Ôn đới hải dương Cfb, Cfc Tháng lạnh 0–18 °C, tháng nóng dưới 22 °C Tây Bắc Âu, New Zealand với mưa đều quanh năm
Ôn đới Địa Trung Hải Csa, Csb Tháng lạnh trên 0 °C, ít nhất 4 tháng trên 10 °C Lưu vực Địa Trung Hải, California có mùa hè khô ráo
Lục địa ẩm mùa hạ ấm Dfa, Dfb Tháng lạnh dưới 0 °C, ít nhất 4 tháng trên 10 °C Đông Âu, miền Bắc Mỹ, tuyết rơi dày vào mùa đông
Cận Bắc Cực lục địa Dfc, Dfd Chỉ 1–3 tháng trên 10 °C, mùa đông có thể dưới âm 38 °C Siberia, bắc Canada với rừng taiga lá kim

Đặc điểm thời tiết bốn mùa và nhịp biến thiên giữa ngày và đêm

Điểm dễ nhận ra nhất ở miền ôn đới là sự luân chuyển nhịp nhàng của bốn mùa rõ rệt chứ không chia thuần hai mùa mưa khô như xích đạo. Mùa xuân ấm dần giúp băng tuyết tan và chồi non bung nở đồng loạt. Mùa hạ mang ngày dài nắng nhiều, kéo theo các cơn giông đối lưu buổi chiều ở vùng lục địa.

Bước sang mùa thu từ tháng 9 đến tháng 11 tại Bắc Bán Cầu, bức xạ giảm nhanh làm nhiệt độ hạ xuống dịu mát. Cây lá rộng đồng loạt chuyển sắc vàng cam rực rỡ trước lúc rụng lá tránh mất nước mùa giá rét. Ở Việt Nam vào thời điểm giao mùa này, cảm giác se lạnh nhẹ buổi tối cũng gợi nhớ rõ phong cách trang phục mùa thu tháng 9 với áo khoác nhẹ tránh gió đêm.

Đến mùa đông, các luồng áp cao lạnh tràn xuống tạo ra rét căm căm và tuyết phủ trên những vùng vĩ độ trên 40°. Vì gió Tây ôn đới thổi mạnh quanh năm ở vĩ độ 40°–60°, thời tiết ôn đới hay xuất hiện các xoáy thuận ngoại nhiệt đới mang mưa gió kéo dài nhiều ngày.

Cảnh quan bốn mùa xuân hạ thu đông thay đổi ở vùng khí hậu ôn đới
Chu kỳ chuyển sắc rõ nét của thảm thực vật rừng lá rộng qua bốn mùa vùng ôn đới.

Thảm thực vật tự nhiên, đất đai và nông nghiệp vùng ôn đới

Tùy theo lượng ẩm và mùa đông giá rét, thảm thực vật vùng ôn đới phát triển thành nhiều quần xã sinh vật rất đa dạng. Ở khu vực ôn đới hải dương mưa đều, rừng lá rộng rụng lá theo mùa như sồi, phong, dẻ chiếm ưu thế và tạo lớp đất nâu màu mỡ. Đi sâu vào miền lục địa ít mưa ở trung tâm lục địa, rừng nhường chỗ cho đồng cỏ thảo nguyên rộng mênh mông.

Ở phần vĩ độ cao sát cực của vùng lục địa Dfc và Dfd, mùa hè ngắn ngủi từ một đến ba tháng chỉ phù hợp cho rừng lá kim taiga. Lớp lá nhỏ phủ sáp dày bảo vệ cây thông, vân sam đứng vững qua mùa đông băng tuyết kéo dài. Đất thảo nguyên đen và đất đồng bằng ôn đới trở thành những vựa lúa mì, ngô và đại mạch sản lượng lớn nhất hành tinh.

Rừng lá rộng rụng lá theo mùa thảo nguyên và rừng lá kim taiga
Rừng rụng lá mùa thu nhường chỗ cho rừng lá kim khi tiến dần lên phần lạnh phía bắc đới ôn hòa.

Khí hậu á ôn đới núi cao tại Việt Nam theo quy luật đai cao

Tuy toàn bộ lãnh thổ Việt Nam nằm trong vành đai nội chí tuyến nóng ẩm, địa hình đồi núi cao vẫn tạo ra nhiều tiểu vùng mang tính chất á ôn đới. Theo quy luật tầng đối lưu, nhiệt độ giảm khoảng 0,65 °C mỗi khi lên cao 100 m. Do đó, các cao nguyên từ 1.200 m trở lên có nền nhiệt dịu mát như vùng ôn đới hải dương.

Tiêu biểu ở phía Nam là cao nguyên Lâm Viên với thành phố Đà Lạt cao khoảng 1.500 m, nhiệt độ phổ biến từ 15 đến 22 °C quanh năm. Đây chính là lý do nông sản ôn đới như dâu tây, hoa hồng và rau cải phát triển rất thuận lợi suốt bốn mùa. Du khách lên nghỉ dưỡng có thể canh đúng mùa khô đẹp ở Lâm Đồng từ tháng 11 đến tháng 4 để tận hưởng bầu trời trong xanh và sương sớm se lạnh.

Tại vùng núi cao Tây Bắc như dãy Hoàng Liên Sơn và đỉnh Fansipan cao 3.143 m, nhiệt độ mùa đông thường xuyên rơi xuống dưới 0 °C. Những đợt không khí lạnh tăng cường mạnh kết hợp đủ ẩm thường tạo băng giá và mưa tuyết trên vùng núi cao biên giới. Khung cảnh này giống với mùa đông của vùng ôn đới thực thụ.

Sương mù và vùng khí hậu á ôn đới núi cao Đà Lạt và Sa Pa ở Việt Nam
Vùng núi cao trên 1.200–1.500 m ở Việt Nam mang nhiều đặc điểm mát dịu gần với kiểu ôn đới hải dương.

Câu hỏi thường gặp về khí hậu ôn đới

Khí hậu ôn đới phân bố ở những vĩ độ nào trên Trái Đất?

Đới ôn đới trải rộng ở dải vĩ độ trung bình từ khoảng 23,5° đến 66,5° trên cả hai bán cầu Bắc và Nam. Nó kẹp ngay giữa vùng nhiệt đới nóng ẩm và vùng hàn đới giá lạnh.

Theo hệ thống Köppen, điều kiện nhiệt độ của nhóm C ôn hòa là gì?

Nhiệt độ trung bình tháng lạnh nhất phải nằm giữa 0 °C (hoặc âm 3 °C) và 18 °C. Đồng thời, khu vực đó cần có ít nhất một tháng đạt nhiệt độ trung bình trên 10 °C.

Ôn đới hải dương và ôn đới lục địa khác nhau ở điểm nào?

Ôn đới hải dương có gió biển điều hòa nên mùa đông ấm trên 0 °C, mùa hè mát và mưa đều. Ôn đới lục địa nằm sâu trong đất liền nên có ít nhất một tháng dưới 0 °C và biên độ nhiệt năm rất lớn.

Việt Nam có tiểu vùng khí hậu nào mang sắc thái ôn đới không?

Việt Nam thuộc nhiệt đới gió mùa nhưng các vùng núi cao trên 1.200–1.500 m như Đà Lạt, Sa Pa hay Fansipan có nền nhiệt mát dịu giống ôn đới do độ cao địa hình.

Kiểu ôn đới Địa Trung Hải có mùa mưa rơi vào lúc nào?

Khác với phần lớn vùng khác, kiểu Địa Trung Hải (Csa/Csb) tập trung mưa nhiều vào mùa đông mát. Mùa hè tại đây lại nắng gắt và khô hạn kéo dài với lượng mưa rất ít.

Tại sao Tây Bắc Âu ấm hơn Canada dù nằm cùng một vĩ độ?

Gió Tây ôn đới thổi qua dòng hải lưu nóng Gulf Stream đưa không khí ấm áp tràn thẳng vào Tây Bắc Âu. Trong khi đó, bờ đông Canada chịu ảnh hưởng từ dòng biển lạnh Labrador giá buốt.