Đặc điểm thời tiết Bắc Ninh hiện nay
Bắc Ninh hiện nay được hình thành từ Bắc Ninh và Bắc Giang trước đây. Phạm vi tỉnh vì thế không còn chủ yếu là đồng bằng như Bắc Ninh cũ mà kéo dài từ châu thổ sông Hồng qua vùng trung du đến khu vực miền núi phía Đông. Tài liệu của tỉnh hiện mô tả Bắc Ninh là vùng chuyển tiếp giữa miền núi phía Bắc và đồng bằng sông Hồng.
Sự thay đổi địa hình khiến nhiệt độ, mưa và tác động của thời tiết nguy hiểm khác nhau theo từng khu vực. Vùng Sơn Động – Tây Yên Tử có điều kiện khác rõ vùng đồng bằng, còn hệ thống sông Lục Nam, sông Thương và sông Cầu kết nối mưa ở vùng cao với nguy cơ lũ, ngập tại những khu vực thấp phía dưới.
Vì sao thời tiết Bắc Ninh khác nhau từ vùng đồng bằng đến miền núi phía Đông?
Phía Tây và Nam của tỉnh có nhiều khu vực đồng bằng, trong khi càng về phía Sơn Động, Lục Ngạn và Tây Yên Tử, địa hình chuyển dần sang trung du và miền núi. Sự thay đổi về độ cao, hướng núi và vị trí từng khu vực khiến điều kiện thời tiết không hoàn toàn giống nhau trên toàn tỉnh.
Vùng thấp thường có nền nhiệt cao hơn vùng núi. Tuy nhiên, lượng mưa không đơn giản tăng đều theo độ cao mà còn phụ thuộc vào hướng địa hình và khả năng đón các luồng không khí ẩm.
Vì vậy, nhiệt độ hay khả năng mưa tại khu vực đồng bằng không nên dùng để suy ra trực tiếp điều kiện tại Sơn Động hoặc Tây Yên Tử. Với Bắc Ninh hiện nay, vị trí cụ thể trong tỉnh có ý nghĩa lớn hơn so với khi chỉ nhìn một dự báo chung.
Vì sao Tây Yên Tử và vùng núi Sơn Động mát hơn đồng bằng Bắc Ninh?
Tây Yên Tử nằm trong vùng núi phía Đông. Cổng thông tin địa phương mô tả khu vực này có khí hậu mát, độ ẩm cao và lượng mưa lớn, tạo điều kiện tự nhiên khác khá rõ so với những vùng đồng bằng thấp.
Độ cao là một nguyên nhân quan trọng. Khi lên vùng núi, nền nhiệt thường giảm, vì vậy trong những ngày đồng bằng nóng, Sơn Động và Tây Yên Tử có thể mát hơn. Độ ẩm cao cũng tạo điều kiện cho mây và sương xuất hiện nhiều hơn.
Tuy nhiên, không nên coi toàn bộ miền núi phía Đông có cùng một kiểu thời tiết. Thung lũng, sườn núi và vị trí đón gió khác nhau có thể làm nhiệt độ và lượng mưa thay đổi ngay trong khu vực miền núi.
Vì sao mưa lớn gây lũ quét ở vùng núi nhưng gây ngập ở vùng thấp Bắc Ninh?
Tác động của mưa phụ thuộc rất nhiều vào địa hình.
Ở Sơn Động, Lục Ngạn, Lục Nam và Yên Thế, các cảnh báo thiên tai hiện nay của Bắc Ninh xác định nguy cơ lũ quét và sạt lở đất khi xuất hiện mưa lớn. Địa hình dốc cùng các khe suối nhỏ khiến nước có thể tập trung nhanh, trong khi đất trên sườn núi dễ mất ổn định sau thời gian ngấm nhiều nước.
Ở vùng đồng bằng và các khu vực trũng thấp, cơ chế lại khác. Nước mưa dễ tích tụ nếu tiêu thoát không kịp, đặc biệt khi mực nước trên các sông đang cao.
Vì thế, cùng một đợt mưa lớn có thể gây lũ quét, sạt lở ở miền núi nhưng lại gây ngập úng tại vùng thấp. Đây là lý do cảnh báo mưa cho Bắc Ninh cần được xem cùng vị trí địa hình, thay vì chỉ quan tâm tổng lượng mưa của toàn tỉnh.
Mưa ở vùng núi ảnh hưởng đến sông và vùng thấp Bắc Ninh như thế nào?
Bắc Ninh có ba hệ thống sông lớn đáng chú ý là sông Lục Nam, sông Thương và sông Cầu. Sông Lục Nam nhận nước từ vùng miền núi phía Đông trước khi liên kết với hệ thống sông phía dưới, vì vậy mưa ở thượng nguồn có thể tác động đến mực nước ở những khu vực nằm xa nơi mưa lớn nhất.
Khi vùng núi có mưa lớn, nước từ sườn dốc và các phụ lưu tập trung xuống sông, làm mực nước tăng. Thực tế các đợt lũ sau sắp xếp đã cho thấy sông Cầu, sông Thương và sông Lục Nam có thể cùng lên cao, tạo nguy cơ ngập tại vùng thấp và ven sông.
Vì vậy, một nơi không mưa quá lớn vẫn có thể chịu ảnh hưởng nếu nước từ thượng nguồn đang đổ về. Khi theo dõi nguy cơ ngập tại Bắc Ninh, lượng mưa tại chỗ cần được xem cùng diễn biến mưa vùng núi và mực nước trên các sông lớn.